اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

ابن رومى

متن فارسی

شاعر ما: ابو الحسن على بن عباس بن جریج «1» مولى «2» عبد اللّه بن عیسى بن جعفر بغدادى مشهور به ابن رومى، یکى از مفاخر عالم تشیع و مردى فوق العاده و داراى ویژگی‌هاى ممتاز در امت اسلامى است. زیبائى و ظرافت اشعار طلائی‌اش که بسیار فراوان هم میباشد، رونق بخش بلاغت عربى است. این اشعار از شمش‏هاى طلاى ناب برتر، و از ستارگان آسمان فزونتر و نورانی‌تر است، از میان فنون مختلف شعر ابن رومى در مدح، هجا؛ توصیف و تغزل، ممتاز شناخته شده است، بطوریکه دیگران از رسیدن بپایگاهش ناتوان مانده، چشم‏ها به ادب و کمال او خیره شده است و او برتر از شبیه و نظیر است چنانکه فضائل و کمالاتش از حساب بیرون می‌باشد.

او را در دوستى خاندان پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله هدفهاى بلندى منظور است. اصولا ویژگى او بدان خاندان، و مدیحه سرائی‌اش براى آنان، و دفاع از آنان در برابر حملات مخالفان، از حقایق آشکار زندگى اوست.
ابن صبّاغ مالکى متوفى 855 «1» و شبلنجى «2» او را از شعراى امام حسن عسکرى علیه السلام شمرده‌اند.

همه اشعارش به ترتیب حروف تهجّى مرتب نبوده «مسیبى» على بن عبد اللّه بن مسیب، و «مثقال» غلام ابن رومى آنها را در صد برگ روایت کردند. احمد بن ابى قسر کاتب و همچنین «خالد» کاتب هر کدام، صد برگ از شعرش را نوشته‌اند. و آنگاه «صولى» در دویست برگ بر حسب حروف آنرا مرتب ساخته است. «ابو الطیب وراق بن عبدوس» اشعار ابن رومى را از نسخه‌هاى موجود جمع آورى کرد، در حدود هزار بیت شد و این رقم بیش از هر نسخه دیگرى است. چه آنها که بر طبق حروف تهجى مرتب شده بود یا آنها که نامرتب بوده است.
«ابو بکر محمّد خالدى» و «ابو عثمان سعید خالدى» کتابى در اخبار شعر ابن رومى نگاشته‌اند. «1»
ابن سینا دیوان او را برگزیده و مشکلات اشعارش را شرح کرده است «2»
و گویند ابن سینا گفته از تکالیف درسى استاد ادبیاتم یکى حفظ اشعار ابن رومى بود و من آن اشعار را با چند کتاب دیگر ظرف شش روز و نیم حفظ کردم.
«ابو الحسین على بن جعفر حمدانى»، و «اسماعیل بن على خزاعى» و «ابو الحسن جحظه» که ابن رومى او را مدح گفته و در صفحه 168 دیوانش دیده میشود، هر کدام پاره‌اى از اشعار او را نقل کرده‌اند.

نام ابن رومى و تجلیل و احترام او را در: فهرست ابن ندیم، «3» تاریخ بغداد «4»، معجم الشعراء «5»، امالى سید مرتضى «6»، مروج الذهب «7»، عمده ابن رشیق «8»، معالم العلماء ابن شهر آشوب، وفیات الاعیان «9»، مرآة الجنان یافعى «10»، شذرات الذهب «11»، معاهد التنصیص «12» کشف الظنون «13»، روضات الجنات «14»، نسمة السحر فی من تشیع و شعر، دائرة المعارف بستانى «15»، دائرة المعارف اسلامیه «16»، الاعلام زرکلى «17»، الشیعة و فنون الاسلام «18» و هم در مجله الهدى عراقى «19» می‌توان یافت.

بسیارى از کسان که عنایت خود را به جمع آورى آثار ابن رومى و نوشتن اخبار و داستانهایش مبذول کرده‌اند از این جمله‌اند:
1- ابو العباس احمد بن محمّد بن عبد اللّه بن عمّار متوفى 319 ابن مسیب گوید:
وقتى ابن رومى از دنیا رفت ابو العباس کتابى «1» در فضائل و اشعار ممتاز او ترتیب داده می‌نشست و آن را بر مردم املاء می‌کرد تا بنویسند «2».
2- «ابو عثمان ناجم» کتابى مخصوص در شرح حال ابن رومى دارد.
3- «ابو الحسن على بن عباس نوبختى» متوفى 327 اخبار زندگى ابن رومى را در کتابى مستقل جمع آورى کرده است «3».
4- از نویسندگان متأخر، استاد عباس محمود عقاد، کتابى در شرح حال ابن رومى در 392 صفحه نوشته که ما قسمتهاى مهمّ آن را عینا در اینجا خلاصه می‌کنیم:

«ابن رومى در زندگی‌اش هشت نفر از خلفا را درک کرده و آنها عبارتند از:
«واثق»، «متوکل»، «منتصر»، «مستعین»، «معتز»، «مهتدى»، «معتمد» و «معتضد» که بعد از ابن رومى از دنیا رفت.

«عمیدى» صاحب «ابانه» و «ابن رشیق» صاحب «العمده» او را ستوده‌اند.

ابن رشیق گوید از میان شعراى مولّدین «4» کسى که از همه اختراع و نو آورى بیشتر دارد طبق نظر اهل خبره ابو تمام و ابن رومى می‌باشند.

«ابن سعید مغربى» متوفى 673 در کتابش «عنوان المرقصات و المطربات» از ابن رومى احترام و تجلیل بعمل آورده.و ظاهرا «ابو عثمان سعید بن هاشم خالدى» از ادباى قرن چهارم که در شرح حال ابن رومى بسط کلام داده این شرح مفصل را یا در کتاب «حماسة المحدثین» و یا در کتابى مخصوص او آورده است. ولى هرچه بوده یادداشت‏هاى او در این باره همه از میان رفته و چیزى جز پراکنده‌هائى از آن، در کتابهاى مختلف که براى شرح حال او کافى و حتى شبه کافى هم نیست، باقى نمانده است. ما آن مقطعات را به همان صورت، اینجا نقل می‌کنیم:

ابن رومى روز چهارشنبه بعد از طلوع فجر، دوم ماه رجب سال 221 در بغداد در محل معروف به «عقیقه» «1» و «درب الختلیة» در خانه‌اى مقابل کاخ «عیسى بن جعفر منصور» «2» بدنیا آمد ابن رومى غلام آزاده شده «عبد اللّه بن عیسى» بود. جاى تردید نیست که او رومى الاصل می‌باشد و این مطلب را او خود یاد کرده و در چند جاى دیوانش روى آن تأکید می‌کند. نام جدّش جریج یا جرجیس، بی‌شک اسمى یونانى است. پس به سخن کسى که گفته است به این دلیل او را ابن رومى گویند که در کودکى زیبا روى بود، نباید وقعى نهاد.

پدر ابن رومى با عده‌اى از دانشمندان و ادبا رابطه دوستى داشت، یکى از آنها: «محمّد بن حبیب راویه» را باید نام برد که در لغت و علم انساب عرب، دستى داشت، شاعر ما به همین مناسبت با او رفت و آمد پیدا کرد. محمّد بن حبیب بر اثر تیز هوشى و قریحه‌اش او را مورد توجه خاص خود قرار داد، شاعر از این محمّد بن حبیب یاد کرده گوید: وقتى او به چیزى می‌گذشت که او را شگفت می‌آمد و آن را می‌پسندید به من می‌گفت: اى ابا الحسن آن را به ذهنت بسپار.

ما می‌دانیم که مادر ابن رومى ایرانى بوده است چه خود اظهار کرده ایرانیها دائی‌ها و رومیها عموهاى من‏اند، ولى بعد از آنکه نسبش را از طرف پدر به یونان رسانده گفته است، پس مرا پدر سیاست، «ساسان» نزاده است، شاید مادرش از اصل ایرانى بوده و می‌خواسته بگوید از طرف پدر و مادر هیچکدام ایرانى خالص نیستم و این سخن بیشتر مورد قبول است زیرا با اینکه زبان فارسى می‌دانست ولى مثل کسى نبود که در دامن مادرى که فقط به زبان فارسى حرف میزند و غیر فارسى نداند، بزرگ شده باشد. وقتى مادرش از دنیا می‌رفت او از جوانى به کهولت یا در شرف کهولت رسیده بود که در شعرش گوید:

به من گویند آیا از بی‌شیرى گریه می‌کنى با فاصله‌اى که بین شیرخوارى تا کهولت است؟ می‌گویم:
او مادر است اى مردم از فراقش می‌سوزم و کسى که بر مادر مویه کند نه ملامت شده و نه خواهد شد.

امینى گوید: مادرش «حسنة» دختر عبد اللّه سجزى است «1» و سجز یکى از شهرهاى ایران در خراسان است پس او فارسى خالص می‌باشد.

برادر تنی‌اش «محمد ابو جعفر» از ابن رومى بزگتر بوده و قبل از او فوت کرد، ابن رومى بیاد او اظهار درد و مصیبت می‌کرد. وقتى برادر ابن رومى از دنیا رفت که او در خدمت عبید اللّه بن طاهر یکى از بزرگان طاهریان بسر می‌برد. و از دیوان ابن رومى بدست می‌آید که وى نیز مردى ادیب و نویسنده بوده است.

بعد از مرگ برادر، ابن رومى کسى را نداشت که عائله او و برادرش را تعهّد کند مگر عده‌اى از دوستدارانش از بنى هاشم و بنى عباس که گاهى به او می‌رسیدند و گاهى هم او را فراموش می‌کردند. و چنانکه از این پس آشکار خواهد شد در عهد هاشمیان آل ابیطالب بیش از عهد هاشمیان آل عباس به او رسیدگى می‌شد.

امّا پسر عم او که در این شعرش بدو اشاره کرده:
«من پسر عموئى دارم که از قدیم با کوشش فراوان براى من شرّ بپا می‌ساخت ولى او خود به آتش آن نمی‌سوخت».
«او جنایت می‌کند تا من بجنایتش بسوزم آنگاه مرا بی‌یاور می‌گذارد و هر جا او چوب آتش (کبریت) شد من گیرایه آنم».

ما نمی‌دانیم آیا او پسر عموى بلا فصل او بوده یا عموزاده کلاله (برادرزادگان پدر از برادر مادرى یا پدرى) بوده است. و در هر صورت میزان پیوند دوستى فیما بین، از دو بیت بالا بخوبى معلوم می‌شود.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 52

متن عربی

الشاعر

أبو الحسن علیّ بن عبّاس بن جریج «3» مولى عبید اللَّه بن عیسى بن جعفر

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 52

البغدادی، الشهیر بابن الرومی. مفخرةٌ من مفاخر الشیعة، و عبقریٌ من عباقرة الأمّة، و شعره الذهبیُّ الکثیر الطافح برونق البلاغة قد أربى على سبائک التّبر حسناً و بهاءً، و على کثر النجوم عدداً و نوراً. برع فی المدیح، و الهجاء، و الوصف، و الغزل من فنون الشعر، فقصر عن مداه الطامحون، و شخصت إلیه الأبصار، فجلّ عن الندّ کما قصر عن مزایاه العدُّ.

و له فی مودّة ذوی القربى من آل الرسول- صلوات اللَّه علیه و علیهم- أشواط بعیدة، و اختصاصه بهم و مدائحه لهم و دفاعه عنهم من أظهر الحقائق الجلیّة، و قد عدّه ابن الصبّاغ المالکی المتوفّى (855) فی فصوله المهمّة «1» (ص 302)، و الشبلنجی فی نور الأبصار «2» (ص 166) من شعراء الإمام الحسن العسکری- صلوات اللَّه علیه.

و کان مجموع شعره غیر مرتّب على الحروف، رواه عنه المسیِّبی علیّ بن عبید اللَّه بن المسیِّب؛ و مثقال- غلام ابن الرومی- فی مائة ورقة، و رواه عن مثقال أبو الحسن علیّ بن العصب الملحی، و کتب أحمد بن أبی قسر الکاتب من شعره مائة ورقة، و خالد الکاتب کذلک، فرتّبه الصولی على الحروف فی مائتی ورقة. جمع شعره أبو الطیّب ورّاق بن عبدوس من جمیع النسخ فزاد على کلّ نسخة ممّا هو على الحروف و غیرها نحو ألف بیت.

و للخالدیَّین أبی بکر محمد و أبی عثمان سعید کتابٌ فی أخبار شعر المترجم «3»، و انتخب ابن سینا دیوانه، و شرح مشکلات شعره کما فی کشف الظنون «4» (1/498)،

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 53

و عن ابن سینا: أنّ ممّا کلّفنی أستاذی فی الأدب حفظ دیوان ابن الرومی، فحفظته مع عدّة کتب فی ستّة أیّام و نصف یوم.

و یروی بعض شعره: أبو الحسین علیّ بن جعفر الحمدانی، و إسماعیل بن علیّ الخزاعیّ، و أبو الحسن جُحظة، الذی مدحه ابن الرومی بقصیدة توجد فی دیوانه «1» (ص 168).

تجد ذکره و الثناء علیه فی «2» فهرست ابن الندیم (ص 235)، تاریخ بغداد (12/23)، معجم الشعراء (ص 289، 453)، أمالی الشریف المرتضى (2/101)، مروج الذهب (2/495)، العمدة لابن رشیق (1/56، 61، 91)، معالم العلماء لابن شهرآشوب، وفیات الأعیان (1/385)، مرآة الجنان للیافعی (2/198)، شذرات الذهب (2/188)، معاهد التنصیص (1/38)، کشف الظنون (1/498)، روضات الجنّات (ص 473)، نسمة السحر فیمن تشیّع و شعر، دائرة المعارف للبستانی (1/494)، دائرة المعارف الإسلامیّة (1/181)، الأعلام للزرکلی (2/675)، الشیعة و فنون الإسلام (ص 105)، مجلّة الهدى العراقیّة الجزء السادس (ص 223- 227).

و عُنیَ بجمع آثاره و کتابة أخباره و روایتها جمعٌ منهم:

1- أبو العباس أحمد بن محمد بن عبید اللَّه بن عمّار: المتوفّى (319)، قال ابن المسیّب: لمّا مات ابن الرومی عمل کتاباً «3» فی تفضیله و مختار شعره، و جلس یملیه

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 54

على الناس، کما فی فهرست ابن الندیم «1» (ص 212) و معجم الأدباء (1/227).

2- أبو عثمان الناجم. ترجمه فی کتاب مقصور علیه.

3- أبو الحسن علیّ بن عبّاس النوبختی: المتوفّى (327). جمع أخباره فی کتاب مفرد، کما فی معجم المرزبانی «2» (ص 295) و معجم الأدباء «3» (5/229).

و أفرد من الکتّاب المتأخّرین الأستاذ عبّاس محمود العقّاد کتاباً «4» فی ترجمته فی (392) صفحة و نحن نأخذ منه ما هو المهمّ ملخّصاً بلفظه. قال:

قد أدرک ابن الرومی فی حیاته ثمانیة خلفاء، هم: الواثق، المتوکّل، المنتصر، المستعین، المعتز، المهتدی، المعتمد، المعتضد المتوفّى بعد ابن الرومی.

أثنى علیه العمیدی صاحب الإبانة «5»، و ابن رشیق صاحب العمدة «6» و قال: أکثر المولّدین اختراعاً و تولیداً فیما یقول الحذّاق: أبو تمام و ابن الرومی. و أطراه ابن سعید المغربی المتوفّى (673) فی کتابه: عنوان المرقصات و المطربات «7».

و یظهر أنّ أبا عثمان سعید بن هاشم الخالدی- من أدباء القرن الرابع- توسّع فی ترجمته، إمّا فی کتابه حماسة المحدثین، أو فی کتاب مقصور علیه. و لکنّ أخباره هذه ذهبت کلّها و لم یبق منها أثر إلّا متفرّقات فی الکتب، لا تغنی فی ترجمة وافیة و لا شبیهة بالوافیة، فنحن ننقلها کما هی:

ولد یوم الأربعاء بعد طلوع الفجر للیلتین خلتا من رجب (221) ببغداد، فی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 55

الموضع المعروف بالعقیقة «1» و درب الختلیّة، فی دار بإزاء قصر عیسى بن جعفر بن منصور «2».

کان ابن الرومی مولىً لعبد اللَّه بن عیسى، و لا یشکّ أنَّه رومیّ الأصل، فإنّه یذکره و یؤکّده فی مواضع من دیوانه، و اسم جدّه مع هذا: جریج- أو جرجیس- اسم یونانیّ لا شبهة فیه؛ فلا ینبغی الالتفات إلى من قال: إنّه سمّی بابن الرومی لجماله فی صباه.

و کان أبوه صدیقاً لبعض العلماء و الأدباء منهم: محمد بن حبیب الراویة الضلیع فی اللغة و الأنساب، فکان الشاعر یختلف إلیه لهذه الصداقة، و کان محمد ابن حبیب یخصّه لما یراه من ذکائه و حدّة ذهنه، و حدّث الشاعر عنه فقال: إنّه کان إذا مرّ به شی‏ء یستغربه و یستجیده یقول لی: یا أبا الحسن ضع هذا فی تامورک «3».

و قد علمنا أنّ أمّه کانت فارسیّة من قوله: الفرس خُؤولی و الروم أعمامی، و قوله: فلم یلدنی أبو السوّاس ساسان. بعد أن رفع نسبه إلى یونان من جهة أبیه، و ربّما کانت أمّه من أصل فارسیّ، و لم تکن فارسیّة قحّا لأبیها و أمّها- و هذا هو الأرجح- لأنّ علمه بالفارسیّة لم یکن علم رجل نشأ فی حجر أمّ تتکلّم هذه اللغة، و لا تحسن الکلام بغیرها، و ماتت أمّه و هو کهل أو مکتهل کما یقول فی رثائها:

أقول و قد قالوا أتبکی لفاقدٍ             رضاعاً و أین الکهلُ من راضعِ الحَلَمْ‏

هی الأمُّ یا لَلناسِ جزّعت فقدها             و من یَبْکِ أمّا لم تُذمْ قطُّ لا یُذَمْ‏

 

و کانت أمّه تقیّة، صالحة، رحیمة، کما یُؤخذ من أبیاته فی رثائها.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 56

قال الأمینی: أُمّه حسنة بنت عبد اللَّه السجزی کما فی معجم المرزبانی «1»، و سِجز بلدةٌ من بلاد الفرس من أرباض خراسان، فهی فارسیّة قحّ.

أخوه و شقیقه محمد المکنّى بأبی جعفر، و هو أکبر من المترجَم، و توفّی قبله، و کان یتفجّع بذکراه و رثاه، و مات أخوه و هو یعمل فی خدمة عبید اللَّه بن عبد اللَّه بن طاهر أحد أرکان بیت بنی طاهر، و یظهر من دیوان المترجَم أنَّه کان أدیباً کاتباً أیضاً.

و لم یبق لابن الرومی بعد موت أخیه أحدٌ یعوّل علیه من أهله أو من یحسبون فی حکم أهله، إلّا أناسٌ من موالیه الهاشمیّین العبّاسیّین، کانوا یبرّونه حیناً و یتناسونه أحیاناً، و کان لعهد الهاشمیّین الطالبیّین أحفظ منه لعهد الهاشمیّین العبّاسیّین، کما یظهر ممّا یلی. أمّا ابن عمِّه الذی أشار إلیه فی قوله:

لیَ ابنُ عمٍّ یَجُرُّ الشرّ مجتهداً             إلیّ قِدْماً و لا یصلی له نارا

یجنی فأصلى بما یجنی فیخذلنی             و کلّما کان زنداً کنت مِسعارا

 

فلا ندری أهو ابن عمّ لحّ، أو ابن عمّ کلالة؟ و مبلغ ما بینهما من صلة المودّة ظاهرٌ من البیتین.