logo-samandehi

اجتهاد خلیفه دوم در مسائل ارث و پدربزرگ(جد)

دارمى در سننش ج 2 ص 354 نقل کرده از شعبى که او گفت:
اوّلین جدّیکه در اسلام وارث شد عمر بود که مالش را گرفت. پس على علیه السلام و زید نزد او آمده و گفتند: این مال تو نیست و تو مانند یکى از برادرانى.

و در لفظ بیهقى:
به درستی که اوّلین جدّی که در اسلام وارث شد عمر بن خطاب … بود. پسر فلانى بن عمر مرد پس عمر خواست که میراث و مال او را به تنهائى بگیرد و به برادران آن مرده چیزى ندهد پس على علیه السلام و زید باو گفتند این کار براى تو نیست. پس عمر گفت: اگر راى شما یکى نبود نمیدیدم که او پسر من باشد و نه من پدر او باشم.سنن کبرى ج 6 ص 247

و دارمى نیز از مروان بن حکم روایت کرده که عمر بن خطاب وقتى. ضربت خورد با یارانش مشورت کرد در میراث جدّ و گفت: که من درباره جد رائى دارم پس اگر شما هم میبینید که پیروى کنید آنرا پس پیروى کنید. پس عثمان باو گفت اگر ما پیروى کنیم رأى و اجتهاد تو را پس آن صلاح است و اگر پیروى کنیم راى شیخ را پس خوبست صاحب راى. (مستدرک حاکم ج 4 ص 340)
شعبى گوید: از اجتهاد و راى ابو بکر و عمر … این بود که جدّ را در میراث اولى از برادر قرار میدادند و عمر ناخوش داشت که در آن حرفى زده شود. پس چون عمر جدّ شد گفت: این کارى بود که واقع شد چاره‏اى براى مردم نیست از شناخت آن پس فرستاد بسوى زید بن ثابت پس از او پرسید پس زید گفت: راى ابى بکر این بود که ما جدّ را اولى از برادر قرار دهیم. پس گفت: اى پیشواى مسلمین قرار نده درختى را که روئیده پس منشعب شد از آن شاخه اى پس از شاخه‏اى شاخه دیگرى درآمده پس شاخه اوّل را اولى از شاخه دوّم قرار داده نمیشود چونکه شاخه‏اى از شاخه‏اى بیرون آمده گوید: پس فرستاد خدمت حضرت على علیه السلام و از او پرسید پس آنحضرت همانطورى که زید گفته بود فرمود مگر آنکه آنرا سیلى قرار داد که جارى شده پس از آن جوئى منشعب گردیده سپس از آن دو رشته جوى منشعب شده. پس فرمود: آیا دیدى که اگر این شعبه وسطى و میانه برگردد آیا بهر دو شعبه برنمیگردد. تا پایان حدیث (سنن کبرى ج 6 ص 247)

و از سعید بن مسیّب از عمر گفت: پرسیدم از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله چگونه است سهم جدّ فرمود براى چیست این سئوال تو اى عمر من گمان میکنم که تو بمیرى پیش از آنکه این را بدانى. سعید بن مسیّب گوید پس عمر مرد پیش از آنکه بداند آن را.

مدارک این قضیه:
طبرانى آن را در اوسط نقل کرده و هیثمى در مجمع الزوائد ج 4 ص 227 و گوید تمام راویان آن مردان صحیح هستند و سیوطى آنرا در جمع الجوامع نقل کرده چنانچه در ترتیب آن ج 6 ص 15 نقل از عبد الرزاق و بیهقى و ابى الشیخ در فرائض نموده است بیهقى آنرا در سننش ج 6 ص 247 نقل کرده از زید بن ثابت که عمر بن خطاب … روزى اجازه خواست از او پس اجازه داد باو و گفت اى پیشواى مسلمین اگر میفرستادى پى من میآمدم. پس عمر گفت نه من نیازمند بودم بتو و آمدم نزد تو تا ببینى در امر جدّ پس زید گفت: نه بخدا قسم من درباره آن حرفى نمیزنم. پس عمر گفت: آن وحى نیست تا آنکه در آن زیاد کنیم یا کم نمائیم آن البتّه چیزی است که مادر آن نظر میدهیم پس اگر تو راى دادى و موافق من بود متابعت میکنیم آنرا و اگر موافق نبود بر تو باکى در آن نیست پس زید امتناع کرد از گفتن پس عمر در حال خشم بیرون رفت و گفت من آمدم پیش تو و گمان میکردم تو نیاز مرا بر طرف میکنى سپس بار دیگر آمد در ساعتیکه دفعه اوّل آمده بود پس مرتّب مزاحم او شد تا آنکه گفت: که من بزودى برایت مینوسم درباره ارث جد پس در قطعه‏اى از تخته جهاز شتر نوشت و مثلى زد براى او که (جدّ) مثلش مثل درختیستکه بر یک ساقه میروید پس شاخه‏اى در آن بیرون میآید آنگاه در این شاخه شاخه‏اى دیگر سبز میشود پس ساقه سیراب میکند شاخه را پس اگر شاخه اوّل بریده شود آب برمیگردد بشاخه دوّم و اگر دوّمى جدا شود آب بر میگردد باوّلى پس با این مدرک آمد و خطبه‏اى براى مردم خواند سپس آن نوشته را خواند براى مردم پس از آن گفت: که زید بن ثابت درباره جد سخنى گفت که من آنرا امضاء کردم.
گوید: و او یعنى عمر اوّلین جدّ و پدر بزرگى بود که خواست تمام مال پسرش را بگیرد و به برادران او چیزى ندهد. پس تقسیم کرد آن مال را بعد از این.
و بیهقى در سنن کبرى ج 6 ص 245 نقل از عبیده کرده گوید:
من از عمر درباره جدّ صد داستان حفظ کرده‏ام که تمامش با هم مخالفت و بعضى از آنها نقض و باطل میکند برخى دیگر را.
و از عبیده روایت شده که میگفت: من از عمر صد داستان و قضیّه درباره جد بخاطر سپرده‏ام گوید: که عمر میگفت: من قضاوت کردم درباره جد قضایاى مختلفه‏اى که تمام آن از حق کوتاه نیامد و هر آینه اگر من تا تابستان انشاء اللّه زنده ماندم هر آینه قضاوت خواهم کرد درباره آن بقضیّه‏ایکه بان قضاوت کند و حال آنکه او در دنبال و پى آن باشد.
و بیهقى در سنن از طارق بن شهاب نقل کرده که گفت عمر بن خطاب کتف یعنى استخوان شانه‏اى گرفت و جمع کرد اصحاب محمد صلّى اللّه علیه و آله را که درباره جدّ بنویسند و ایشان میدیدند که او آنرا پدر قرار میدهد پس مارى بیرون آمد بر او پس مردم پراکنده شدند. پس عمر گفت اگر خدا میخواست که آن بگذرد و مقرّر گردد هر آینه مقرّر میکرد.

ابن ابى الحدید گوید: در شرح نهج البلاغه ج 1 ص 61:
عمر بسیار فتوا به حکمى می داد سپس آن را باطل میکرد و به ضدّ و خلاف آن فتوا میداد حکم کرد در جدّ با برادران حکمهاى زیادى که مخالف با هم بودند. آنگاه ترسید از حکم در این مسئله پس گفت هر کس میخواهد پایه‏هاى جهنم را تحمّل کند پس درباره جد برایش فتوا دهد.
امینى گوید: من نمیدانم که این قضایاى ضدّ و نقیضی که عدد آن به صد میرسد در یک موضوع آیا تمام آنها موافق واقع است: و این معقول نیست یا اینکه بعضى از آن موافق است پس چرا در تمام موارد بآن رجوع نکرده و آیا همه آنها از اجتهاد خلیفه بوده یا آنها را از صحابه گرفته. و آیا صحابه از عقاید و آراء خودشان این فتواها را میدادند. یا آنها را از پیامبر امین گرفته بودند. پس اگر شنیده بودند پس فتواى در آن مختلف و مخالف هم نمیشود بویژه با نزدیک بودن بعهد پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و اگر اجتهاد از ایشان بوده پس هر کس که اعتراف کند بایشان اعتراف و اقرار باهلیّت ایشان کند براى اجتهاد مضافا بر اینکه بعد از پذیرفتن اهلیّت ایشان براى ما هست حق تأمل و نظر کردن در آنچه که اجتهاد کرده‏اند و در آنچه بآن استناد نموده ‏اند و مثل این اجتهاد خالى از دلیل حجّتى در آن نیست حتى در شخص خلیفه.
و آنگاه خلیفه مسلمین چگونه جایز است براى او نادانى و جهل بآنچه که تشریع فرمود آنرا پیامبر اسلام تا آنکه گیج و سردرگم کند او را نادانى در تناقض‏ گوئى، پس حق را در بعضى از موارد بگیرد از زبانهاى مردم و بگذرد بر گمراهى و لغزشش تا جائی که مصادف با هیچیک از ایشان نشود و چه اندازه این مسئله بر خلیفه مبهم بوده که نتوانسته در مدت عمرش آنرا بگیرد، و چیست مقام و ارزش او که پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و آله گمان نماید که عمر میمیرد پیش از آنکه آن را بیاموزد و او هم مرد و ندانست میراث جدّ را و جایز نبود براى او قضاوت کردن در تمام این قضایا در حالیکه نمیدانست حکم آنرا و پیامبر بزرگوار هم خبر داده بود او را باین مسئله.
و من نمیدانم چگونه امّت حفظ کرده آن قضایا را و قرنهاى گذشته پذیرفته بدون آنکه دشوار شود بر هر فقیه و داناى باحکام شرع یا طالب فقهى و حال آنکه مشکل بوده بر خلیفه و او با این کیفیّت داناترین صحابه بوده در زمان خودش مطلقا نزد صاحب کتاب (الوشیعه)

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏6، ص: 165

رفتن به بالا