اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۵ آذر ۱۴۰۱

اسناد، طرق و شأن نزول آیه ابلاغ از طریق علمای اهل سنت

متن فارسی

1- حافظ ابوجعفر محمد بن جریر طبری متوفای 31.  باسناد خود با بررسی، در ” کتاب الولایه ” در طریق حدیث غدیر از زید بن ارقم روایت نموده که: چون رسول خدا صلی الله علیه و آله در بازگشت از حجه الوداع به غدیرخم رسید، هنگام ظهر بود و هوا در نهایت گرمی بود، به امر آن جناب خار و خاشاک آن محل را برطرف ساخته و نماز جماعت اعلام شد و ما همگی مجتمع شدیم سپس خطبه رسا انشاء فرمود، بعد از آن فرمود: همانا خداوند متعال این آیه را نازل فرموده است:… بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمک من الناس، و جبرییل از طرف پروردگار من بمن امر نموده که در این محل (که گروه مسلمانان حضور دارند) بایستم و هر سفید و سیاهی را آگاه نمایم به این که: علی بن ابی طالب برادر من، وصی من، خلیفه من، و پیشوای بعد از من است، من از جبرییل درخواست کردم که پروردگارم مرا از انجام این امر بر کنار فرماید، زیرا میدانستم که افراد با تقوی کم و موذیان و ملامت کنندگان زیادند که مرا به پیوستگی زیاد باعلی نکوهش میکنند و از توجه زیاد من بعلی بحدی نگران و بدبین هستند که مرا اذن (گوش) نامیده اند، و خدای متعال ضمن این آیه، نکوهش و گفتار آنان را بمن خبر داد: و منهم الذین یوذون النبی و یقولون هو اذن قل اذن خیر لکم و اگر بخواهیم نام آنها را ببرم و آنها را معرفی کنم، خواهم نمود، ولی با ندریدن پرده آنها بکرامت خود افزودم.خدای متعال راضی نشد جز به ابلاغ این امر، پس ای گروه مردم این را بدانید همانا خداوند او را (علی علیه السلام را) بعنوان ولی و امام بر شما نصب نمود و اطاعت امر او را بر همه واجب فرمود، حکم او جاری و گفتار او روا و نافذ است، و هر کس با او مخالفت نماید از رحمت خدا دور است، و کسی که او را تصدیق نماید مشمول رحمت پروردگار است بشنوید و اطاعت کنید پس همانا: خدای مولای شما است، و علی امام (پیشوا) شما است، و سپس امامت در فرزندان من از صلب او (علی علیه السلام) برقرار است، تا روز قیامت، حلالی نیست مگر آنچه خدا و رسولش آن را حلال فرموده اند، و حرامی نیست مگر آنچه خدا و رسولش آن را حرام نموده اند و آنان، (یعنی علی علیه السلام و امامان از فرزندان او)، علمی نیست مگر خدای متعال آن را در من احصاء (و به من موهبت فرموده) و من آن را نقل نمودم به علی، پس، از او گمراه نشوید و از اوامر او استنکاف ننمایید. زیرا اوست که بسوی حق راهنمایی میکند و بحق عمل مینماید، خداوند توبه احدی را از آنانکه او را انکار نمودند نمی پذیرد و او را نمیامرزد. بر خدا حتم است که چنین کند: او را جاویدان بعذاب دردناکی مبتلا کند پس او (علی علیه السلام) افضل تمام مردم است بعد از من مادام که رزق بندگان نازل میشود و خلق جهان باقی هستند، آنکس که خلافت او را مرتکب شود از رحمت خدا دور است.این گفتار من، از جبرییل، از خداوند است، پس هر کس نگران باشد و بیندیشد که برای فردای خود چه پیش فرستاده است؟بفهمید محکم قرآن را (مطالب استوار و صریح آن را) و پیروی نکنید متشابه آن را (آیاتی که نیازمند به بیان و تفسیر و توضیح و تاویل است) و هرگز تفسیر درست نتواند کرد آن را مگر کسی که من دست او را گرفته ام و بازوی او را بلند نموده ام و بشما او را نشان میدهم: هر کس من مولای اویم، این علی مولای او است، و موالات او از جانب خداوند است که آن را برمن نازل نموده است، آگاه باشید، بطور تحقیق وظیفه خود را اداء نمودم، آگاه باشید امر حق را ابلاغ کردم، آگاه باشید آنچه را مامور بودم بشما شنوانیدم، آگاه باشید، آنچه نیازمند به توضیح بود توضیح نمودم، امارت و فرماندهی مومنین بعد از من برای احدی جز او روا نیست سپس، او را (علی علیه السلام را) به بالا بلند فرمود تا به حدی که پای او مقابل زانوی پیغمبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت، و فرمود: ای گروه مردم، این برادر من، و وصی من و فرا گیرنده علم من است و جانشین من بر هر کس که بمن ایمان آورده و بر تفسیر کتاب پروردگار من، و در روایتی افزود. اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و العن من انکره، و اغضب علی من جحد حقه. یعنی بار خدایا دوست بدار دوستان او را و دشمن بدار دشمنان او را، و از رحمت خود دور دار منکرین او را، و خشم فرما بر کسی که حق او را انکار نماید. بار خدایا تو نازل فرمودی هنگام آشکار کردن این امر برای علی این آیه را: ” الیوم اکملت لکم دینکم ” (بامامته) یعنی امروز کامل ساختم برای شما دین شما را، به سبب امامت او، پس هر کس به پیشوایی او و آنها (از امامان) که از فرزندان من از صلب او است تا روز قیامت تن ندهند، این گروه اعمالشان نابود میشود و آنان همیشه در آتش خواهند بود، همانا ابلیس باعث بیرون شدن آدم علیه السلام (با اینکه برگزیده خدا بود) گردید، بسبب حسد، پس حسد نورزید که در نتیجه اعمال شما نابود شود و قدمهای شما بلغزد، درباره علی نازل شده است، سوره ” و العصر، ان الانسان لفی خسر “. ای گروه مردم: ایمان بیاورید بخدا و رسول او، و به نوری که با او نازل شده، پیش از آنکه چهره هایی را دگرگون سازیم و آنها را به پشت سر برگردانیم یا آنها را لعنت کنیم همانطور که اصحاب سبت را لعنت نمودیم، آن نور از خداوند در من است، و سپس در علی علیه السلام و بعد از او در نسل او است تا قائم مهدی.
ای گروه مردم: به زودی بعد از من، پیشوایانی خواهند بود که بسوی آتش دعوت میکنند (پیروان خود را مستحق عذاب الهی مینمایند) و روز قیامت کسی آنها را یاری نمیکند، و خداوند و من از آنان بیزاریم، آنان و یاران وپیروانشان در پست ترین درجات جهنم خواهند بود، و زود است که امر خلافت را بدون حق تبدیل به پادشاهی (و تسلط خودخواهانه بر خلق) خواهند نمود، پس در این هنگام است که خداوند بمجازات شمامی پردازد ای گروه جن و انس، و بسوی شما شراره های آتش و مس گداخته و روان میسازد و در این هنگام دیگر روی نصرت نخواهید دید… تا پایان حدیث- نقل از ” ضیاء العالمین “.

2- حافظ، ابن ابی حاتم، ابو محمّد حنظلی، رازی، متوفّای 327 باسناد خود از ابی سعید خدری آورده، که این آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ … روز غدیر خم درباره علی علیه السّلام بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نازل شد

3- حافظ، ابو عبد اللّه محاملی متوفای 330 در امالی خود باسنادش از ابن عباس حدیثی را روایت کرده  و در حدیث مزبور است که: تا آنگاه که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بغدیر خم رسید، خدای عز و جل بر او نازل فرمود: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ . تا آخر آیه در این هنگام ندا کننده نماز به پا خاست و نماز جماعت اعلام شد …تا پایان حدیث به شرحی که مذکور شد.

4- حافظ ابو بکر فارسی، شیرازی، متوفّای 407/11 در کتاب خود «ما نزل من القرآن فی امیر المؤمنین» باسناد از ابن عباس روایت نموده که این آیه روز غدیر خم درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام نازل گشت.

5- حافظ، ابن مردویه، متولد سال 323 و متوفای سال 416 باسناد خود از ابی سعید خدری روایت نموده که این آیه:روز غدیر خم درباره علی بن ابی طالب علیه السّلام نازل گردید.و باسناد دیگر از ابن مسعود روایت نمود، که گوید: ما در عهد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله این آیه را چنین تلاوت میکردیم: یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک ان علیا مولی المؤمنین، و ان لم تفعل فما بلغت رسالته، و الله یعصمک من الناس.و باسناد خود از ابن عباس روایت نموده که: پس از آنکه خداوند متعال امر فرمود پیغمبرش صلی اللّه علیه و آله را که علی علیه السّلام را بپا دارد و بگوید در حق او آنچه را که گفت، پیغمبر صلی اللّه علیه و آله گفت بار خدایا، همانا قوم من از جاهلیّت تازه باسلام گرائیده اند و پس از بیان این مطلب بحج خود روانه شد، هنگام مراجعت چون در غدیر خم فرود آمد، خداوند بر او نازل فرمود: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ..تا آخر آیه. پس بازوی علی علیه السّلام را گرفت و سپس بمحلّ اجتماع مردم خارج شد و خطاب بخلق فرمود ای مردم: آیا من بشما اولی (سزاوارتر) از خودتان نیستم؟ گفتند: بلی یا رسول اللّه، تو اولی هستی بما از خود ما، فرمود: بار خدایا هر کس من مولای اویم علی مولای او است، بار خدایا دوست بدار دوستان او را و دشمن بدار دشمنان او را و اعانت کن اعانت کننده او را و خوار گردان خوار کننده او راو یاری فرما یاوران او را و دوست بدار دوست دارنده او را و دشمن بدار دشمن دارنده او را، ابن عباس گفت: پس از این اعلام به خدا سوگند واجب شد (ولایت علی علیه السّلام) بر گردن آن گروه، و حسان بن ثابت گفت:

ینادیهم، یوم الغدیر نبیّهم              بخمّ و أسمع بالرسول منادی

یقول: فمن مولاکم و ولیّکم             فقالوا و لم یبدوا هناک التعامیا

الهک مولانا و انت ولیّنا                و لم تر منّا فی الولایة عاصیا

فقال له: قم یا علیّ فإنّنی             رضیتک من بعدی اماما و هادیا

ترجمه منظوم شعرهای بالا «1»»

 پیمبر پاک رای، بامر حیّ قدیر             ندا بامّت نمود بخم، بروز غدیر

 بشنو زان پیشوا ندای بس دلپذیر             که جبرئیلش ستود بعصمت بی نظیر

کاکنون باید کنی بدون سستی بیان             امر خدا را بخلق نترسی از دشمنان

 سپس بپا خاست آن مظهر خلق عظیم                دست علی را گرفت چون ید بیضا کلیم

 بانگ رسایش دمید روح بعظم رمیم                 بانگی بس دلفزا قول رسول کریم

 گفت که هر کس منم بجان و مالش ولی             هست ورا بعد من ولی و مولی علی

 راهنمای شما علی بود بعد من                      علی امام است و نیست جزوی کس مؤتمن

 علی بود پیشوا بر همه از مرد و زن              ملجاء و مأوی بود علی بسر و علن

 بار خدایا توئی باین رسالت گواه                  که من نمودم عیان بر همگان شاهراه

ایندم آنشاه دین گشود دست دعا                     که بار الها تو باش دوست باهل و لا

 دشمن او را عدو تو باش بی منتها                یارانش را تو باش یار بهر دو سرا

 بار خدایا بلطف باش و را دستگیر               تا کند اندر جهان جلوه چو بدر منیر

و از زید بن علی روایت شده که: چون جبرئیل امر ولایت را آورد، عرصه بر پیغمبر صلی اللّه علیه و آله تنگ شد و فرمود: قوم من تازه از جاهلیت باسلام گرائیده اند، سپس این آیه نازل شد (نقل از «کشف الغمّه» صفحه 94).

6- ابو اسحق ثعلبی- نیشابوری- متوفای 427/37 در تفسیر خود «الکشف و البیان» از ابی جعفر محمّد بن علی (امام باقر علیه السّلام) روایت نموده که معنی آیه مزبور چنین است: «.. تبلیغ نما آنچه را که از جانب پروردگارت بر تو نازل شده در برتری و فضل علی» و پس از نزول این آیه دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه

و ثعلبی مذکور گوید: خبر داد مرا، ابو محمّد عبد اللّه بن محمّد قاینی، از ابو- الحسین محمّد بن عثمان نصیبی، از ابو بکر محمّد بن حسن سبیعی، از علیّ بن محمّد دهّان و حسین بن ابراهیم جصاص، از حسین بن حکم، از حسن بن حسین، از حبّان، از کلبی، از ابی صالح، از ابن عباس، درباره قول خدای تعالی: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ …تا آخر آیه، گفت: درباره علی علیه السّلام نازل شده است، به پیغمبر صلی اللّه علیه و آله امر شد که درباره او تبلیغ کند، پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه

7- حافظ ابو نعیم اصفهانی (متوفای سال 430) در تألیف خود «ما نزل من القرآن فی علی علیه السّلام) از ابی بکر بن خلّاد از محمّد بن عثمان بن ابی شیبه، از ابراهیم بن محمّد بن میمون، از علیّ بن عابس، از ابی الحجاف و اعمش، و این دو از عطیّه روایت کرده اند که: این آیه درباره علی علیه السّلام به رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در روزغدیر خم نازل شد (بنقل از الخصایص ص 29).

8- ابو الحسن واحدی نیشابوری متوفای 468 در «اسباب النزول» ص 150، از ابی سعید محمّد بن علی صفّار، از حسن بن احمد مخلّدی، از محمّد بن حمدون بن خالد، از محمّد بن ابراهیم حلوانی، از حسن بن حماد سجّاده، از علیّ بن عابس، از اعمش و ابی الحجاف و این دو، از عطیّه، از ابی سعید خدری روایت نموده که گفت: این آیه در روز غدیر خم درباره علی بن ابی طالب رضی اللّه عنه نازل شده است.

9- حافظ، ابو سعید سجستانی متوفای 477 در «کتاب الولایه» باسنادش از چندین طریق از ابن عباس روایت کرده که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله مأمور شد که ولایت علی علیه السّلام را تبلیغ نماید، پس خدای عز و جل این آیه را باو نازل فرمود: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ …تا آخر آیه، چون روز غدیر خم شد، پیغمبر صلی اللّه علیه و آله بپا خاست و پس از ادای حمد و ستایش خداوند فرمود: آیا من اولی (سزاوارتر) بشما نیستم از خود شما؟ گفتند: بلی فرمود: فمن کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، و احب من احبه، و ابغض من ابغضه، و انصر من نصره و اعز من اعزه و اعن من اعانه (طرایف).

10- حافظ، حاکم حسکانی، ابو القاسم در «شواهد التنزیل لقواعد التفصیل و التأویل» باسنادش، از کلبی، از ابی صالح، از ابن عباس و جابر انصاری روایت نموده که گفتند: خدای تعالی امر فرمود محمّد صلی اللّه علیه و آله را که علی علیه السّلام را منصور و ولایت او را بر خلق اعلام نماید. آن حضرت ترسید مبادا بگویند: از پسر عمّ خود هواداری میکند و آن حضرت را بر آن نکوهش کنند، لذا خدای متعال به او وحی فرمود: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ..تا آخر آیه، پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله روز غدیر خم ولایت او را بر خلق استوار فرمود.(مجمع البیان ج 2 ص 223).

11- حافظ، ابو القاسم ابن عساکر شافعی، متوفای سال 571 باسناد خود از ابی سعید خدری روایت نموده که آیه مذکوره در روز غدیر خم در شأن علیّ بن ابی طالب علیه السّلام نازل شده است

12- ابو الفتح نظنزی در خصایص العلویّه باسناد خود از امامین، محمّد بن علی الباقر و جعفر بن محمّد الصادق علیهم السّلام روایت کرده که آیه مزبور روز غدیر خم نازل شده است (ضیاء العالمین).

13- ابو عبد اللّه فخر الدین رازی شافعی، متوفّای 606 در ج 3 تفسیر کبیر ص 636 گوید:  آیه مزبور در فضل علی علیه السّلام نازل شده و چون آیه نازل شد (پیغمبر صلی اللّه علیه و آله) دست او را (علی علیه السّلام را) گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، پس از آن عمر رضی اللّه عنه او را ملاقات کرد و گفت: گوارا باد به تو ای پسر ابی طالب، گردیدی مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمن، و این قول ابن عباس و براء بن عازب و محمّد بن علی است.

14- ابو سالم نصیبی، شافعی، (متوفای 652) در «مطالب السؤال» ص 16 گوید: پیشوا ابو الحسن علی واحدی در کتاب خود، مسمّی به «اسباب النزول» بسند خود خبری را نقل نموده که سند آنرا منتهی میکند به ابی سعید خدری رضی اللّه عنه که گفت: این آیه در روز غدیر خم درباره علیّ بن ابی طالب علیه السّلام نازل شده است.

15- حافظ، عزّ الدین رسعنی  موصلی، حنبلی، متولّد سال 589 و متوفّای 661 در تفسیر خود (ستایش نسبت به تفسیر او از قول ذهبی قبلا ذکر شده) از ابن عباس رضی اللّه عنه روایت نموده که گفت: چون این آیه نازل شد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه،

16- شیخ الاسلام، ابو اسحق حموینی متوفّای 722  در «فراید السمطین» از استادان سه گانه خود: سید برهان الدین ابراهیم بن عمر حسینی مدنی، و شیخ پیشوا مجد الدین عبد اللّه بن محمود موصلی، و بدر الدین محمّد بن محمّد بن اسعد بخاری باسنادشان از ابی هریره روایت کرده که: آیه مزبور در شأن علی علیه السّلام نازل شده است.

17- سید علی همدانی (متوفای 786) در «مودّة القربی» از قول براء بن عازب رضی اللّه عنه نقل کرده که گفت: با رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حجّة الوداع آمدم چون بغدیر خم رسیدیم نماز جماعت اعلام شد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله زیر درختی نشست و دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: آیا من اولی (سزاوارتر) بمؤمنین از خود آنها نیستم؟ گفتند: بلی، هستی یا رسول اللّه فرمود: آگاه باشید، هر کس من مولای اویم علی علیه السّلام مولای او است، بار خدایا، دوست بدار دوست او را و دشمن بدار دشمن او را، سپس عمر رضی اللّه عنه او را ملاقات نمود و باو گفت: گوارا باد تو را ای علیّ بن ابی طالب گردیدی مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمن، و در این باره نازل شد یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ …تا آخر آیه.

18- بدر الدین ابن عینی حنفی متولّد 762 و متوفّای 855 در کتاب «عمدة القاری» در شرح صحیح بخاری ج 8 ص 584 در مورد قول خدای تعالی: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ …ذکر نموده از حافظ، واحدی، آنچه را که از حدیث حسن بن حماد سجّاده گذشت با همان سند و متن، سپس از مقاتل و از زمخشری بعض وجوه دیگر مذکور در سبب نزول آیه مزبور را حکایت کرده، و گفته که ابو جعفر محمّد بن علی بن حسین بیان کرده که: معنای آیه مزبور این است … تبلیغ کن آنچه را که ازپروردگارت در فضل علی رضی اللّه عنه بسوی تو نازل گشته، پس چون این آیه را نازل شد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه.

19- نور الدین ابن صباغ مالکی مکی متوفّای 855 در «فصول المهمّه» ص 27 روایتی را که واحدی در کتاب اسباب النزول از ابی سعید خدری نقل نموده ذکر کرده است.

20- نظام الدین قمی نیشابوری در ج 6 تفسیر خود در ص 170 چنین گوید:و از ابی سعید خدری روایت شده که این آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ … در فضل و برتری علیّ بن ابی طالب رضی اللّه عنه نازل شد و در نتیجه نزول آن، رسول خدا صلی اللّه علیه و آله دست او را گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، پس عمر او را ملاقات نمود و باو گفت: گوارا باد تو را ای پسر ابی طالب گردیدی مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمن، و این قول ابن عباس و براء بن عازب و محمّد بن علی است، سپس اقوال دیگری در سبب نزول آن ذکر نموده است.

21- کمال الدین میبدی، متوفّای بعد از سال 908 در شرح دیوان امیر المؤمنین علیه السّلام در ص 415 گوید: ثعلبی روایت نموده که رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آنچه را که در غدیر خم فرمود: بعد از نزول قول خدای تعالی:یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ … بود، و بر اهل توفیق پوشیده نیست که قول خدای تعالی: النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ   با داستان غدیر (و سخن پیغمبر صلی اللّه علیه و آله: الست اولی بکم من أنفسکم …) سازش دارد و خدای، داناتر است.

22- جلال الدین سیوطی، شافعی، متوفّای 911، در ج 2 «الدرّ المنثور» ص 298 گوید: ابو الشیخ با دقت در سند از حسن روایت نموده که: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: همانا خداوند مرا برسالتی مبعوث (مأمور) فرمود که عرصه فکرم (در ابلاغ آن) تنگ شد! و دانستم که مردم مرا تکذیب خواهند نمود، پس خدای متعال مرا تهدید فرمود که اگر ابلاغ نکنم مرا عذاب فرماید، پس این آیه نازل شد: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ …و عبد بن حمید و ابن جریر، و ابن ابی حاتم، و ابو الشیخ با دقت در سند از مجاهد روایت کرده اند که گفت: چون این آیه بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ ..نازل شد، پیغمبر صلی اللّه علیه و آله عرض نمود: پروردگارا! من یک تن تنها هستم، چگونه (این وظیفه را) انجام دهم؟ مردم (به اذیت و زیان من) اجتماع خواهند نمود، در نتیجه این قسمت از آیه نازل شد: وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ …

– و ابن ابی حاتم، و ابن مردویه، و ابن عساکر، از ابی سعید خدری با دقّت در سند روایت نموده اند که این آیه بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نازل شد: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ – ان علیا مولی المؤمنین- وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ.

23- سیّد عبد الوهاب بخاری، متولّد 869 و متوفای 932 در تفسیر قول خدای تعالی: قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی   چنین گوید: از براء بن عازب رضی اللّه عنه در (تفسیر) قول خدای تعالی: یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ … روایت شده که گفت: یعنی تبلیغ کن از فضایل علی. و این آیه در غدیر خم نازل شد، پس رسول خدا صلی اللّه علیه و آله خطبه ای بیان داشت و سپس فرمود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه پس از این بیان پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله عمر رضی اللّه عنه گفت: به به یاد علی گردیدی مولای من و مولای هر مرد و زن مؤمنی، ابو نعیم این روایت را آورده و ثعالبی نیز آن را در کتاب خود ذکر نموده است.

24- سیّد جمال الدین شیرازی متوفّای 1000 در اربعین خود نزول آیه مذکوره را در غدیر خم از ابن عباس روایت نموده است.

25- محمّد محبوب العالم  در تفسیر خود (مشهور به تفسیر شاهی) بشرحی که نقل از تفسیر نظام الدین نیشابوری گذشت حکایت نموده است.

26- میرزا محمّد بدخشانی در «مفتاح النجا» گوید: آیاتی که در شأن امیر المؤمنین علی بن ابی طالب کرّم اللّه وجهه نازل شده بسیار زیاد است به حدّی که من نمیتوانم احاطه به همه آنها حاصل نمایم، ناچار لبّ لباب (نخبه آنها را) در این کتاب وارد نمودم، تا آنجا که گوید: ابن مردویه، از زرّ، از عبد اللّه رضی اللّه عنه با دقت در سند آورده که: ما در عهد و زمان رسول خدا صلی اللّه علیه و آله این آیه را چنین قرائت میکردیم: بکیفیّت و شرحی که در صفحه 93 از ابن مردویه مذکور شد. سپس از طریق خود از ابی سعید خدری آن را روایت نموده و در پایان آن ذکر کرده: سپس نازل شد: «الیوم أکملت لکم دینکم»، و روایتی را که حافظ رسعنی با دقّت در سند آورده  او نیز روایت کرده است.

27- قاضی شوکانی، متوفّای 1250 در تفسیر خود «فتح القدیر» ج 3 ص 57 گوید: ابن ابی حاتم، و ابن مردویه و ابن عساکر، با دقتدر سند از ابی سعید خدری روایت کرده اند که گفت: این آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ … در روز غدیر درباره علیّ بن أبی طالب رضی اللّه عنه بر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله نازل گردید، و ابن مردویه با دقت در سند از ابن مسعود روایت کرده که: ما در عهد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله چنین قرائت مینمودیم: یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک- ان علیا مولی المؤمنین- و ان لم تفعل فما بلغت رسالته، و الله یعصمک من الناس.

28- سید شهاب الدین آلوسی، شافعی، بغدادی، متوفّای 1270 در ج 2 «روح المعانی» ص 348 گوید: شیعه چنین پندارد (معتقد است) که مراد آیه از- آنچه که خدا به تو نازل فرموده است، خلافت علی کرّم اللّه وجهه میباشد، چه، آنان (شیعه) باسنادهاشان از ابی جعفر و ابی عبد اللّه رضی اللّه عنهما روایت کرده اند که: خدای تعالی وحی فرمود به پیغمبرش که علی کرّم اللّه تعالی وجهه را بجانشینی خود معرّفی و اعلام نماید، و آن حضرت میترسید که این امر بر جماعتی از اصحابش سخت و دشوار باشد، پس خداوند برای تشجیع او بکاریکه مأمور است این آیه را نازل فرمود، و از ابن عبّاس روایت شده که: این آیه درباره علی کرم اللّه وجهه نازل شد زمانی که خدا رسولش را امر فرمود که مردم را بولایت او (علی علیه السّلام) آگاه فرماید، پس آن حضرت اندیشه نمود از اینکه مردم بگویند از پسر عم خود هواداری کرد و او را باین امر سرزنش و نکوهش نمایند، پس خدای متعال این آیه را وحی فرمود، پس آن حضرت به پا خاست و ولایت او را اعلام داشت در روز غدیر خم و دست او را گرفت و فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه.

– و جلال الدین سیوطی در «الدر المنثور» با دقت در اسناد از ابن ابی حاتم، و ابن مردویه، و ابن عساکر آورده که آنها از ابی سعید خدری روایت نموده اند که گفت: این آیه روز غدیر خم در شأن علیّ بن أبی طالب کرّم اللّه وجهه برسول خدا صلی اللّه علیه و آله نازل شد، و ابن مردویه با دقت در سند از ابن مسعود آورده که او گفت:ما در عهد رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله این آیه را چنین قرائت می نمودیم:یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک- ان علیّا ولی المؤمنین- و ان لم تفعل فما بلغت رسالته.

29- شیخ سلیمان قندوزی، حنفی متوفّای 1293 در «ینابیع الموده» ص 120 گوید: ثعلبی با دقّت در سند از ابی صالح، از ابن عباس و از محمّد بن علی (باقر) رضی اللّه عنهما روایت نموده که:این آیه درباره علی علیه السّلام نازل شده، حموینی نیز در «فرائد السمطین» از ابی هریره و همچنین مالکی در «فصول المهمّه» از ابی سعید خدری با دقّت در اسناد روایت نموده اند، که: این آیه روز غدیر خم درباره علی علیه السّلام نازل شده. شیخ محیی الدین نووی آن را چنین ذکر نموده.

30- شیخ محمّد عبده مصری متوفّای 1323 در ج 6 تفسیر «المنار» ص 463 گوید: ابن ابی حاتم، و ابن مردویه، و ابن عساکر، از ابی سعید خدری روایت نموده اند که آیه مزبور در روز غدیر خم درباره علی علیه السّلام نازل شده.

(الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب ج1 ص 424

متن عربی

َ أنَّا نحتجُّ فی المقام بأحادیث أهل السنّة فی ذلک، فإلیک البیان:

1-الحافظ أبو جعفر محمد بن جریر الطبری: المتوفّی (310)، المترجم (ص 100).أخرج بإسناده- فی کتاب الولایة فی طرق حدیث الغدیر- عن زید بن أرقم، قال:

لَمّا نزل النبیّ صلی الله علیه و سلم بغدیر خُمّ فی رجوعه من حجّة الوداع، و کان فی وقت الضحی و حرّ شدید، أمر بالدوحات فقُمَّت، و نادی الصلاة جامعة، فاجتمعنا فخطب خطبة بالغة، ثمّ قال: «إنَّ اللَّه تعالی أنزل إلیَّ: (بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ )، و قد أمرنی جبرئیل عن ربِّی أن أقوم فی هذا المشهد، و أُعلم کلَّ أبیض و أسود: أنَّ علیَّ بن أبی طالب أخی و وصیّی و خلیفتی و الإمام بعدی، فسألت جبرئیل أن یستعفیَ لی ربِّی؛ لعلمی بقلّة المتّقین، و کثرة المُؤذینَ لی، و اللائمین لکثرةِ ملازمتی لعلیٍّ، و شدّة إقبالی علیه، حتی سَمَّونی أُذُناً، فقال تعالی: (وَ مِنْهُمُ الَّذِینَ یُؤْذُونَ النَّبِیَّ وَ یَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَیْرٍ لَکُمْ…) «1»، و لو شئت أن أُسمِّیَهم و أدلَّ علیهم لفعلتُ، و لکنّی بسترهم قد تکرّمتُ، فلم یرضَ اللَّه إلّا بتبلیغی فیه.

فاعلموا معاشرَ الناس ذلک؛ فإنّ اللَّه قد نصبه لکم ولیّا و إماماً، و فرض طاعته علی کلّ أحد، ماضٍ حکمه، جائز قوله، ملعونٌ من خالفه، مرحومٌ من صدّقه، اسمعوا و أَطیعوا، فإنَّ اللَّهَ مولاکم و علیٌّ إمامکم، ثمَّ الإمامة فی ولدی من صلبه إلی

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 425

القیامة، لا حلال إلّا ما أحلّه اللَّه و رسوله، و لا حرام إلّا ما حرّم اللَّه و رسوله و هم، فما من علم إلّا و قد أحصاه اللَّه فیَّ، و نقلتُه إلیه، فلا تضلّوا عنه، و لا تستنکفوا منه، فهو الذی یهدی إلی الحقِّ و یعمل به، لن یتوبَ اللَّه علی أحد أنکره، و لن یغفر له، حتماً علی اللَّه أن یفعل ذلک أن یعذِّبه عذاباً نُکراً أبد الآبدین، فهو أفضل الناس بعدی ما نزل الرزق و بقی الخلق، ملعونٌ من خالفه، قولی عن جبرئیل عن اللَّه، فلتنظر نفسٌ ما قدّمت لغد.

افهموا محکم القرآن، و لا تتّبِعوا مُتشابهه، و لن یفسِّر ذلک لکم إلّا من أنا آخذٌ بیده و شائلٌ بعَضُده و مُعلِمکم: أنَّ من کنتُ مولاه فهذا- فعلیٌّ- مولاه، و موالاته من اللَّه عزّ و جلّ أنزلها علیَّ.ألا و قد أدّیتُ، ألا و قد بلّغتُ، ألا و قد أسمعتُ، ألا و قد أوضحتُ، لا تحلُّ إمرةُ المؤمنین بعدی لأحد غیره.

ثمّ رفعه إلی السماء حتی صارت رجله مع رکبة النبیّ صلی الله علیه و سلم و قال:

معاشرَ الناس هذا أخی و وصیّی و واعی علمی و خلیفتی علی من آمن بی و علی تفسیر کتاب ربّی- و فی روایة-: اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه، و العَنْ من أنکره، و اغضَبْ علی من جحد حقّه، اللّهمَّ إنَّک أنزلت عند تبیین ذلک فی علیٍّ (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ ) بإمامته، فمن لم یأتمَّ به و بمن کان من ولدی من صلبه إلی القیامة، فأولئک حبطت أعمالهم و فی النار هم خالدون.

إنَّ إبلیس أخرج آدم علیه السلام من الجنّة، مع کونه صفوة اللَّه، بالحسد، فلا تحسدوا فتحبطَ أعمالُکم و تزلَّ أقدامکم، فی علیّ نزلت سورة (وَ الْعَصْرِ* إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِی خُسْرٍ) «2».

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 426

معاشرَ الناس آمنوا بِاللَّه و رسوله و النور الذی أُنزِل معه (مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلی أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ کَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ) «3». النور من اللَّه فیَّ، ثمَّ فی علیٍّ، ثمَّ فی النسل منه إلی القائم المهدیّ.

معاشرَ الناس سیکون من بعدی أئمّة یدعون إلی النار و یوم القیامة لا یُنصرون، و إنَّ اللَّه و أنا بریئان منهم، إنَّهم و أنصارهم و أتباعهم فی الدرک الأسفل من النار، و سیجعلونها ملکاً اغتصاباً، فعندها یُفرغ لکم أیُّها الثَّقَلان، و (یُرْسَلُ عَلَیْکُما شُواظٌ مِنْ نارٍ وَ نُحاسٌ فَلا تَنْتَصِرانِ ) «4»…» ضیاء العالمین.

 

2- الحافظ ابن أبی حاتم أبو محمد الحنظلی، الرازی: المتوفّی (327)، المترجم (ص 101).أخرج بإسناده عن أبی سعید الخُدری: أنَّ الآیة نزلت علی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب «5».

 

3- الحافظ أبو عبد اللَّه المحاملی: المتوفّی (330)، المترجم (ص 102).أخرج فی أمالیه بإسناده عن ابن عبّاس حدیثاً مرَّ (ص 51)، و فیه:

حتی إذا کان رسول اللَّه بغدیر خُمّ أنزل اللَّه عز و جل: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ) الآیة، فقام منادٍ فنادی الصلاة جامعة….

 

4- الحافظ أبو بکر الفارسی، الشیرازی: المتوفّی (407، 411)، المترجم (ص 108).روی فی کتابه ما نزل من القرآن فی أمیر المؤمنین، بالإسناد عن ابن عبّاس:

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 427

أنَّ الآیة نزلت یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب.

 

5-الحافظ ابن مردویه: المولود (323) و المتوفّی (410)، المترجم (ص 108).

أخرج بإسناده عن أبی سعید الخُدریّ: أنَّها نزلت یوم غدیر خُمّ فی علیِّ بن أبی طالب.

و بإسناد آخر عن ابن مسعود أنَّه قال: کنّا نقرأ علی عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

 إنَّ علیّا مولی المؤمنین وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ) «1».

و روی بإسناده عن ابن عبّاس قال: لَمّا أمر اللَّهُ رسوله صلی الله علیه و آله و سلم أن یقوم بعلیٍّ، فیقول له ما قال.

فقال: «یا ربّ إنَّ قومی حدیثو عهد بجاهلیّة»، ثمّ مضی بحجِّه، فلمّا أقبل راجعاً نزل بغدیر خُمّ أنزل اللَّه علیه: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ…) الآیة.

فأخذ بعَضُدِ علیٍّ، ثمّ خرج إلی الناس، فقال: «أیُّها الناس أ لستُ أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی یا رسول اللَّه.

قال: اللّهمّ من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه. اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه، و أعنْ من أعانه، و اخذُلْ من خذله، و انصُرْ من نصره، و أحبَّ من أحبَّه، و أبغض من أبغضه».

قال ابن عبّاس: فوجبت- و اللَّه- فی رقاب القوم.

و قال حسّان بن ثابت:

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 428

یُنادِیهُمُ یومَ الغدیرِ نَبیُّهُمْ             بخُمٍّ و أَسمِعْ بالرّسولِ مُنادیا

یقولُ: فمَن مَولاکُمُ و ولیُّکُمْ             فقالوا و لم یُبدوا هُناک التعامیا

إلهُک مولانا و أنتَ ولیُّنا             و لم تَرَ منّا فی الولایةِ عاصیا

فقال له: قمْ یا علیُّ فإنّنی             رَضِیتُکَ من بعدی إماماً و هادیا

 و روی عن زید بن علیّ أنَّه قال:

لمّا جاء جبرئیل بأمر الولایة ضاق النبیُّ صلی الله علیه و آله و سلم بذلک ذرعاً و قال: «قومی حدیثو عهدٍ بالجاهلیّة»، فنزلت الآیة… کشف الغمّة «1» (ص 94).

 

6- أبو إسحاق الثعلبیّ، النیسابوریّ: المتوفّی (427، 437) المترجم (ص 109).

روی فی تفسیره «2»- الکشف و البیان- عن أبی جعفر محمد بن علیّ- الإمام الباقر علیه السلام-:

  «أنَّ معناها: بلِّغ ما أُنزِل إلیک من ربِّک فی فضل علیٍّ، فلمّا نزلت أخذ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بید علیّ، فقال: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه».

و قال: أخبرنی أبو محمد عبد اللَّه بن محمد القاینی، أخبرنا أبو الحسین محمد بن عثمان النصیبی، أخبرنا أبو بکر محمد بن الحسن السبیعی، أخبرنا علیّ بن محمد الدهّان و الحسین بن إبراهیم الجصّاص، أخبرنا حسین بن حکم، أخبرنا حسن بن حسین، عن حبّان عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس فی قوله تعالی: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ…) الآیة، قال: نزلت فی علیٍّ، أُمِر النبیُّ صلی الله علیه و آله و سلم أن یُبلِّغ فیه، فأخذ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بید علیّ، فقال: «من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ مَن عاداه» «3».

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 429

7-الحافظ أبو نعیم الأصبهانیّ: المتوفّی (430)، المترجم (ص 109).

روی فی تألیفه ما نزل من القرآن فی علیّ «1»: عن أبی بکر بن خلّاد، عن محمد ابن عثمان بن أبی شیبة، عن إبراهیم بن محمد بن میمون، عن علیّ بن عابس، عن أبی الجحاف و الأعمش، عن عطیة، قال:

 نزلت هذه الآیة علی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم فی علیٍّ یوم غدیر خمّ. الخصائص «2» [لابن البطریق ] (ص 29).

 

8-أبو الحسن الواحدیّ، النیسابوریّ: المتوفّی (468)، المترجم (ص 111).

روی فی أسباب النزول «3» (ص 150) عن أبی سعید محمد بن علیّ الصفّار، عن الحسن بن أحمد المخلدی، عن محمد بن حمدون بن خالد، عن محمد بن إبراهیم الحلوانی، عن الحسن بن حمّاد سجادة، عن علیّ بن عابس، عن الأعمش و أبی الجحّاف، عن عطیّة، عن أبی سعید الخُدریّ قال:

 نزلت هذه الآیة یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب رضی الله عنه.

 

9-الحافظ أبو سعید السجستانیّ: المتوفّی (477)، المترجم (ص 112).

فی کتاب الولایة بإسناده من عدّة طرق، عن ابن عبّاس، قال:

أُمِر رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم أن یبلّغ بولایة علیٍّ فأنزل اللَّه عز و جل: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) الآیة، فلمّا کان یوم غدیر خُمّ قام، فحمد اللَّه و أثنی علیه،

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 430

و قال صلی الله علیه و سلم: «أ لست أولی بکم من أنفسکم؟ قالوا: بلی یا رسول اللَّه.

قال صلی الله علیه و سلم: فمن کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه، و أحبَّ من أحبّه، و أبغضْ من أبغضه، و انصُرْ من نصره، و أعزَّ من أعزّه، و أعِنْ من أعانه». الطرائف «1».

 

10-الحافظ الحاکم الحَسکَانی، أبو القاسم: المترجم (ص 112).

روی فی شواهد التنزیل لقواعد التفضیل و التأویل «2» بإسناده، عن الکلبی، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس و جابر الأنصاری، قالا:

 أمر اللَّه تعالی محمداً صلی الله علیه و سلم أن ینصب علیّا للناس، فیخبرهم بولایته فتخوّف النبیّ أن یقولوا: حابی ابن عمِّه، و أن یطعنوا فی ذلک علیه، فأوحی اللَّه (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) الآیة، فقام رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم بولایته یوم غدیر خُمّ. مجمع البیان «3» (2/223).

 

11-الحافظ أبو القاسم بن عساکر، الشافعیّ: المتوفّی (571)، المترجم (ص 116).

أخرج بإسناده عن أبی سعید الخُدری «4»: أنَّها نزلت یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب «5».

 

12-أبو الفتح النطنزیّ: المترجم (ص 115).

أخرج فی الخصائص العلویّة بإسناده عن الإمامین محمد بن علیّ الباقر و جعفر

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 431

ابن محمد الصادق- صلوات اللَّه علیهم- قالا:

 «نزلت هذه الآیة یوم غدیر خمّ». ضیاء العالمین.

 

13-أبو عبد اللَّه فخر الدین الرازیّ، الشافعیّ: المتوفّی (606)، المترجم (ص 118).

قال فی تفسیره الکبیر «1» (3/636):

 العاشر «2»: نزلت الآیة فی فضل علیّ و لمّا نزلت هذه الآیة أخذ بیده و قال: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه».

فلقیه عمر رضی الله عنه فقال: هنیئاً لک یا ابن أبی طالب، أصبحت مولای و مولی کلِّ مؤمن و مؤمنة.

و هو قول ابن عبّاس، و البراء بن عازب، و محمد بن علیّ.

 

14-أبو سالم النصیبیّ، الشافعیّ: المتوفّی (652)، تأتی ترجمته فی شعراء القرن السابع. قال فی مطالب السؤول (ص 16):

نقل الإمام أبو الحسن علیّ الواحدیّ فی کتابه المسمّی بأسباب النزول «3» یرفعه بسنده إلی أبی سعید الخدریّ رضی الله عنه قال: نزلت هذه الآیة یوم غدیر خُمّ فی علیِّ بن أبی طالب.

 

15-الحافظ عزّ الدین الرَّسْعَنیّ «4»، الموصلیّ، الحنبلیّ: المولود (589) و المتوفّی (661)، المترجم (ص 121).

 

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 432

روی فی تفسیره- مرّ الثناء علیه- عن الذهبی، عن ابن عبّاس رضی الله عنه، قال: لَمّا نزلت هذه الآیة أخذ النبیُّ بید علیٍّ فقال: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه» «1».

 

16- شیخ الإسلام أبو إسحاق الحمّوئیّ: المتوفّی (722)، المترجم (ص 123).

أخرج فی فرائد السمطین «2» عن مشایخه الثلاثة: السیّد برهان الدین إبراهیم ابن عمر الحسینی المدنی، و الشیخ الإمام مجد الدین عبد اللَّه بن محمود الموصلی، و بدر الدین محمد بن محمد بن أسعد البخاری بإسنادهم عن أبی هریرة: أنَّ الآیة نزلت فی علیٍّ.

 

17- السیّد علیّ الهمدانی: المتوفّی (786)، المترجم (ص 127).

قال فی مودّة القربی «3»: عن البراء بن عازب رضی الله عنه قال:

أقبلتُ مع رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم فی حجّة الوداع، فلمّا کان بغدیر خُمّ نودی: الصلاة جامعة، فجلس رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم تحت شجرة، و أخذ بید علیٍّ، و قال: «أ لستُ أولی بالمؤمنین من أنفسهم؟ قالوا: بلی یا رسول اللَّه.

فقال: ألا من أنا مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه».

فلقیه عمر رضی الله عنه فقال: هنیئاً لک یا علیّ بن أبی طالب، أصبحت مولای و مولی کلِّ مؤمن و مؤمنة.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 433

و فیه نزلت: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) الآیة.

 

18- بدر الدین العینیّ، الحنفیّ: المولود (762) و المتوفّی (855)، المترجم (ص 131).

ذکر فی عمدة القاری فی شرح صحیح البخاری «1» (8/584) فی قوله تعالی: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ) عن الحافظ الواحدی ما مرّ عنه من حدیث حسن بن حمّاد سجادة سنداً و متناً، ثمّ حکی عن مقاتل و الزمخشری بعض الوجوه الأخری المذکورة فی سبب نزول الآیة، فقال: قال أبو جعفر محمد بن علیّ بن الحسین:

  «معناه بلِّغ ما أُنزِلَ إلَیکَ من ربِّک فی فضلِ علیِّ بن أبی طالب رضی الله عنه، فلمّا نزلت هذه الآیة أخذ بید علیٍّ، و قال: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه».

 

19- نور الدین بن الصبّاغ المالکیّ، المکیّ: المتوفّی (855)، المترجم (ص 131).

ذکر فی الفصول المهمّة «2» (ص 27) ما رواه الواحدی فی أسباب النزول من حدیث أبی سعید.

 

20- نظام الدین القمّی، النیسابوریّ: قال فی تفسیره «3» السائر الدائر (6/170):

 

عن أبی سعید الخُدری: أنَّها نزلت فی فضل علیّ بن أبی طالب رضی الله عنه فأخذ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم بیده، و قال: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه».

فلقیه عمر و قال: هنیئاً لک یا ابن أبی طالب، أصبحت مولای و مولی کلِّ مؤمن و مؤمنة.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 434

و هو قول ابن عبّاس و البراء بن عازب و محمد بن علیّ.

ثمّ ذکر أقوالًا أُخر فی سبب نزولها.

 

21- کمال الدین المیبذی: المتوفّی بعد (908)، المذکور (ص 133).

قال فی شرح دیوان أمیر المؤمنین علیه السلام «1» (ص 415): روی الثعلبی أنَّ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم قال ما قال فی غدیر خُمّ بعد ما نزل علیه قوله تعالی: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ)، و لا یخفی علی أهل التوفیق أن قوله تعالی: (النَّبِیُّ أَوْلی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ) «2» یلائم حدیث الغدیر. و اللَّه أعلم.

 

22-جلال الدین السیوطیّ، الشافعیّ: المتوفّی (911)، المترجم (ص 133).

قال فی الدرِّ المنثور «3» (2/298): أخرج أبو الشیخ، عن الحسن: أنَّ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم قال: «إنَّ اللَّه بعثنی برسالة، فضقتُ بها ذَرْعاً، و عرفت أنَّ الناس مُکذِّبیّ، فوعدنی لأُبلِّغنَّ أو لَیُعذِّبنی»، فأنزل (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ).

و أخرج عبد بن حمید، و ابن جریر، و ابن أبی حاتم، و أبو الشیخ، عن مجاهد، قال: لمّا نزلت (بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) قال:

 «یا ربِّ إنَّما أنا واحدٌ، کیف أصنع، یجتمع علیَّ الناس؟» فنزلت (وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ).

و أخرج ابن أبی حاتم و ابن مردویه و ابن عساکر «4» عن أبی سعید الخُدری قال:

 

نزلت هذه الآیة (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ) علی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 435

یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب.

و أخرج ابن مردویه عن ابن مسعود قال: کنّا نقرأ علی عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

 أنَّ علیّا مولی المؤمنین وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ).

 

23-السیّد عبد الوهاب البخاریّ: المولود (869) و المتوفّی (932)، المترجم (ص 134) فی تفسیره عند قوله تعالی: (قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی) «1» قال:

عن البراء بن عازب رضی الله عنه، قال فی قوله تعالی: (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ

 إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ): أی بلِّغ من فضائل علیٍّ، نزلت فی غدیر خُمّ، فخطب رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم ثمّ قال: «من کنتُ مولاه فهذا علیٌّ مولاه».

فقال عمر رضی الله عنه: بخٍ بخٍ یا علیُّ، أصبحت مولای و مولی کلّ مؤمن و مؤمنة.

رواه أبو نعیم «2»، و ذکره- أیضاً- الثعالبیُّ فی کتابه «3».

 

24- السیّد جمال الدین الشیرازیّ: المتوفّی (1000) کما مرّ (ص 137).

روی فی أربعینه نزول الآیة فی غدیر خُمّ عن ابن عبّاس بلفظٍ مرّ فی (ص 52).

 

25- محمد محبوب العالم: المذکور (ص 140).

حکی فی تفسیره الشهیر بتفسیر شاهی ما مرَّ عن تفسیر نظام الدین النیسابوری.

 

26- میرزا محمد البَدَخشانیّ: المذکور (ص 143).

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 436

قال فی مفتاح النجا «1»: الآیات النازلة فی شأن أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب- کرّم اللَّه وجهه- کثیرة جدّا لا أستطیع استیعابها، فأوردت فی هذا الکتاب لُبَّها و لُبابها… إلی أن قال:

و أخرج ابن مردویه عن زِرّ عن عبد اللَّه رضی الله عنه قال: کنّا نقرأ علی عهد رسول اللَّه… و ذکر إلی آخر ما مرَّ عن ابن مردویه (ص 216).

ثمّ روی من طریقه عن أبی سعید الخُدری، و فی آخره: فنزلت (الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ)، و روی ما أخرجه الحافظ الرسعنی بلفظه المذکور (ص 221).

 

27- القاضی الشوکانیّ: المتوفّی (1250)، المترجم (ص 146) فی تفسیره فتح القدیر «2» (3/57) قال:

أخرج ابن أبی حاتم، و ابن مردویه، و ابن عساکر، عن أبی سعید الخُدری قال:

نزلت هذه الآیة (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ…) علی رسول اللَّه یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب رضی الله عنه.

و أخرج ابن مردویه، عن ابن مسعود، قال: کنّا نقرأ علی عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

 أنَّ علیّا مولی المؤمنین وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ).

 

28-السیّد شهاب الدین الآلوسیّ، الشافعیّ، البغدادیّ: المتوفّی (1270)، المترجم (ص 147).

قال فی روح المعانی «3» (2/348): زعمت الشیعة «4» أنَّ المراد من الآیة: بما

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 437

أنزل اللَّه إلیک خلافة علیّ- کرّم اللَّه وجهه- فقد رووا بأسانیدهم عن أبی جعفر و أبی عبد اللَّه علیهما السلام: أنَّ اللَّه تعالی أَوحی إلی نبیّه صلی الله علیه و سلم أن یستخلف علیّا- کرّم اللَّه تعالی وجهه- فکان یخاف أن یشقّ ذلک علی جماعة من أصحابه، فأنزل اللَّه تعالی هذه الآیة تشجیعاً له علیه السلام بما أمره بادائه.

و عن ابن عبّاس رضی الله عنه قال: نزلت هذه الآیة فی علیٍّ- کرّم اللَّهُ وجهَهُ- حیث أمر سبحانه أن یخبر الناس بولایته، فتخوّف رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم أن یقولوا: حابی ابن عمّه، و أن یطعنوا فی ذلک علیه، فأوحی اللَّه تعالی إلیه هذه الآیة، فقامَ بولایته یوم غدیر خمّ، و أخذ بیده، فقال- علیه الصلاة و السلام-: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه».

و أخرج الجلال السیوطی فی الدرِّ المنثور «1» عن ابن أبی حاتم، و ابن مردویه، و ابن عساکر «2» راوین عن أبی سعید الخُدری قال: نزلت هذه الآیة علی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم یوم غدیر خُمّ فی علیِّ بن أبی طالب- کرم اللَّه وجهه.

و أخرج ابن مردویه عن ابن مسعود قال: کُنّا نقرأ علی عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم (یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ

 أنَّ علیّا ولیُّ المؤمنین وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ).

 

29-الشیخ سلیمان القندوزیّ، الحنفی: المتوفّی (1293)، المترجم (ص 147).

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 438

قال فی ینابیع المودّة «1» (ص 120): أخرج الثعلبی «2» عن أبی صالح، عن ابن عبّاس، و عن محمد الباقر رضی اللَّه عنهما قالا:

  «نزلت هذه الآیة فی علیٍّ».

أیضاً الحمّوئی فی فرائد السمطین «3» أخرجه عن أبی هریرة.

 أیضاً المالکی أخرج فی الفصول المهمّة «4» عن أبی سعید الخُدری قال: نزلت هذه الآیة فی علیٍّ فی غدیر خُمّ.

هکذا ذکره الشیخ محیی الدین النووی.

 

30-الشیخ محمد عبده المصریّ: المتوفّی (1323)، المترجم (ص 148).

قال فی تفسیر المنار (6/463): روی ابن أبی حاتم و ابن مردویه و ابن عساکر عن أبی سعید الخُدری: أنَّها نزلت یوم غدیر خُمّ فی علیّ بن أبی طالب.َ