اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۵ آذر ۱۴۰۱

غدیر جنگی بود در صدر اسلام – دکتر ملحم ابراهیم اسود

متن فارسی

 با من بیا و از” دکتر ملحم ابراهیم اسود، ” شارح دیوان شاعر ما (ابی تمام) شگفتیها کن! چه وی در شرح این سروده شاعر(ابوتمام): و یوم الغدیر استوضح الحق اهله، می گوید”: روز غدیر روز رویداد نبرد معروفی است “، و آن گاه در شرح این بیت: یمد بضبعیه و یعلم انه.. گفتاری داردکه چنین می نماید که: آن نبرد از پیکارهای پیغمبر(صلی الله علیه وآله وسلم) بوده است، در صفحه 138 کتابش گفته است: “یمد بضبعیه ” یعنی یاری و یاوری می کند او را و ضمیر ” هاء ” به امام علی بر می – گردد و معنی جمله این است که رسول خدا(صلی الله علیه وآله وسلم) علی را نصرت می کرد و می دانست که او ولی است تنها بازوگیر و یاور پیغمبر در غدیر علی بود، پیغمبر نیز علی را یاری ونصرت می کرد. چه می دانست که وی ولی امتش و خلیفه پس از او خواهد بود. این است حقیقت آیا به آن آگاهی دارید”

راستی آیا مصدر این فتوای مجرد را از این مرد نخواهند پرسید؟ آیا نام چنین نبردی در کتابهای سیره نبوی هست؟ و آیا از ائمه تاریخ کسی به همچو غزوه ای تصریحی کرده است؟ از اینها گذشته آیا داستان سرائی آنرا به رشته قصه کشیده و شاعری یافت میشود که تصویری خیالی از آن پرداخته باشد؟ آیا کسی از این نویسنده نمی پرسد که این غزوه از کجا بر غزوات محدود پیغمبراکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) که کم و کیف آن معلوم و شوون و انواع آن مدون است و نامی از نبرد غدیر در آن نیست، افزوده شده و همچو جنگی که در آن علی و پیغمبر (صلی الله علیه وآله وسلم) به یاری و یاوری یکدیگر پرداخته و به پندار نویسنده از هم دفاع کرده اند، بر عدد ثابت آن اضافه گردیده است. یقین است که نویسنده را از پاسخ این پرسشها نا توان می بینی، لیکن به جهاتی او را خوش آمده است که حقیقت غدیر را به دامان امانت بپوشاند و بپندارد که بر این تعلیق جز گروهی نمی یابند و یا جستجوگران به بزرگواری از آن در می گذرند. اما نگهبانی یک حقیقت دینی از نگهداری اعتبار چنین نویسنده ای که بی پروا می نویسد و دروغ را حقیقت ثابت می داند، بالاتر است.

آری در جاهلیت روزی هست که در آن  ” درید بن صمه ” ” وی پس از فتح مکه در حال کفر کشته شد ” بر قوم ” غطفان ” به نام خوانخواهی شوید و قبائل آنها را یکی یکی گردید و از بنی عبس” ” ساعده بن مر ” را کشت و ” ذواب بن اسماء جشمی ” را اسیر کرد؛ ” بنو جشم ” حاضر شدند فدیه دهند ” درید ” نپذیرفت ووی را بوسیله برادرش ” عبد الله ” کشت و گروهی از بنی مره وبنی ثعلبه و قبیله های غطفان” را به مصیبت نشاند.

در ص 6 جلد 9 اغانی گفته است: ” و این نبرد در روز غدیر ” بود و شعری هم در این باره از ” درید ” یاد کرده است. درص71جلد 3 عقد الفرید” یکی از نبرد های جاهلیت را جنگ روز ” غدیر قلیاد ” شمرده و گفته است ” ابو عبیده ” گفت: قبیله ها با هم سازش کردند ولی بنی ثعلبه بن سعد، صلح را نپذیرفتند و گفتند ما راضی نخواهیم شد مگر آنگاه که یا دیه کشتگان ما را بپردازند یا خون کشندگانشان را بریزیم سپس از قطن در آمدند و به ” غدیر قلیاد ” وارد شدند بنی عبس در رسیدن به این جایگاه و دست یافتن بر آب، بر آنها پیشی گرفتند و آبرا چنان از روی آنان بستند که نزدیک بود خود و چهار پایانشان از تشنگی بمیرند. “. عوف”و ” معقل ” دو فرزند ” سبیع ” که از قبیله بنی ثعلبه بودند، آنها را سازش دادند و مقصود ” زهیر”در آن بیت که می گوید: شما دوتن، قبیله عبس و ذبیان را پس از آنکه به کشتار یکدیگر پرداخته بودند و میان آنها تخم نفاق افکنده شده بود، چاره سازی کردید، همین نبرد است.

و کلمه” قلیاد ” که در گفتار بالا آمده است، آن چنان که از ص 154 ج 1 ” معجم البلدان ” و ص 2 ” بلوغ الادب ” بر می آید،مصحف” قلهی ” و در کتاب اخیر، آن را از ایام مشهور عرب شمرده است. این است تمام آنچه که درباره این روز روایت کرده اند و پیغمبر(صلی الله علیه وآله وسلم) و هیچ کدام از هاشمیان را در آن ورود و خروجی و وصی وی امیر مومنان (علیه السلام) را با آن سر و کاری، نیست و این داستان هیچ ارتباطی با آن دو ندارد، بنابر این آیا معقول است که ابو تمامی که ستایشگر علی جانشین بزرگ پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)است، چنین داستانی را در شعر می رساند که مراد ابی تمام چنین جنگ خون ریزی نیست زیرا شاعر پس از آنکه مواقف امیر المومنین را در غزوات پیغمبر(صلی الله علیه واله وسلم)بر شمرده و از نبرد احد و بدر و حنینی و نضیر و خیبر و خندق یاد کرده و سخن را با این بیت به پایان برده است که، مشاهد کان الله کاشف کربها. و فارجه و الامر ملتبس امر به ذکر منقبتی دیگر پرداخته که برخاسته از زبان است نه از شمشیر و سنان و چنین سروده است:

یوم الغدیر ” استوضح الحق اهله.. الخ، و به خوبی مشهود است که در این بیت اشاره به داستانی است که در آن بپا خاستن و فرا خواندن و آگاهی دادن و سخن گفتن و از اثبات حق برای اهل حق پرده برگرفتن است.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 2، ص: 472 – 474

متن عربی

 أعجب من الدکتور ملحم إبراهیم الأسود شارح دیوان شاعرنا المترجم حیث یقول عند قوله:

و یوم الغدیر استوضح الحقَّ أهلُهُ             بضحیاء لا فیها حجابٌ و لا سترُ

یوم الغدیر واقعة حرب معروفة. و ذکر بعده فی قوله:

یمدُّ بضبعیه و یعلم أنّه             ولیٌّ و مولاکمْ فهل لکُمُ خُبْرُ

ما یکشف عن أنّها کانت من المغازی النبویّة، قال (ص 381): یمدُّ بضبعیه یساعده و ینصره، و الهاء راجعة إلی الإمام علیّ، أی: کان رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم ینصره و یعلم أنّه ولیّ، کان العَضُد و المساعد الوحید للنبیِّ صلی الله علیه و سلم فی الغدیر، و الرسول نفسه کان ینصره عالماً أنّه سیکون ولیّا علی شعبه بعده و خلیفةً له، و هذه هی الحقیقة، فهل تعلمون؟ انتهی.
ألا مسائل هذا الرجل عن مصدر هذه الفتوی المجرّدة؟ أهل وجد هاتیک الغزوة فی شی ء من السِیَر النبویّة؟ أو نصَّ علیها أحدٌ من أئمّة التاریخ؟ أم أنّ تلک الحرب الزبون وحدها قد توسّع بنقلها المتوسِّعون من نقلة الحدیث؟. دع ذلک کلّه، هل وجد قصّاصاً یقصّها؟ أو شاعراً یصوِّرها بخیاله؟ ألا من یُسائله عن أنّ هذه الغزوة متی زیدت علی الغزوات النبویّة المحدودة؟ المعلومة بکمِّها و کیفها، المدوَّنة أطوارها و شؤونها، و لیس فیها غزوة یوم الغدیر، متی زیدت هذه علی ذلک العدد الثابت بواحدة، فکان فیها علیٌّ و النبیُّ یتناصران، و یعضُد

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 2، ص: 473

کلٌّ صاحبه، و یدفع کلٌّ عن الآخر، کما یحسبه هذا الکاتب؟
و إنّک لتجد الکاتب عَیّا عن جواب هذه الأسئلة، لکنّه حبّذت له بواعثه أن یستر حقیقة الغدیر بذیل أمانته، و هو یحسب أنّه لا یقف علی ذلک التعلیق إلّا الدهماء، أو أنّ البحّاثة یمرّون علیه کراماً، لکنَّ المحافظة علی حقیقة دینیّة أولی من التحفّظ علی اعتبار هذا الکاتب الذی یکتب و لا یبالی بما یکتب، و یری الکذب حقیقة راهنة.
نعم، کان فی الجاهلیّة یوم أغار فیه دُرید بن الصمّة- المقتول کافراً بعد فتح مکّة- علی غطفان [بعد مقتل أخیه عبد اللَّه ] یطالبهم بدمه، فاستقراهم حیّا حیّا، و قتل من بنی عبس ساعدة بن مرّ، و أسَر ذؤاب بن أسماء الجُشَمی. فقالت بنو جُشَم: لو فادیناه. فأبی ذلک دُرید علیهم، و قتله بأخیه عبد اللَّه، و أصاب جماعة من بنی مرّة و من بنی ثعلبة و من أحیاء غطفان. قال فی الأغانی (9/6): و ذلک فی یوم الغدیر. و ذکر لدُرید شعراً فی ذلک.
و عدَّ فی العقد الفرید (3/71) من حروب الجاهلیّة یوم- غدیر قلیاد- قال:
قال أبو عبیدة: فاصطلح الحیّان إلّا بنی ثعلبة بن سعد، فإنّهم أبوا ذلک و قالوا: لا نرضی حتی یُودوا قتلانا أو یُهدَر دم من قتلها، فخرجوا من قطن، حتی وردوا- غدیر قلیاد- فسبقهم بنو عبس إلی الماء، فمنعوهم حتی کادوا یموتون عطشاً و دوابّهم، فأصلَحَ بینهم عوف و مَعْقل ابنا سُبَیْع من بنی ثعلبة، و إیّاهما یعنی زهیرٌ بقوله:

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 2، ص: 474

تدارکتُما عَبْساً و ذُبیانَ بعدَ ما             تفانَوا و دَقُّوا بینهمَ عِطْر مَنْشِمِ

و قلیاد فی الکلام المذکور مصحَّف- قلهی- کما یظهر من معجم البلدان (7/154)، و بلوغ الإرب (2/73)، و فی الأخیر عدّه من أیّام العرب المشهورة.
هذا کلُّ ما رُوی فی حدیث هذا الیوم الذی لم یکن لرسول اللَّه صلی الله علیه و آله و لا لأحد من الهاشمیِّین فیه حِلٌّ و لا مُرْتَحَلٌ و لا لوصیِّه أمیر المؤمنین علیه السلام فیه صولةٌ أو جولةٌ، فالحدیث لیس فیه أیّ صلة بهما، أ فَمِن المعقول إذن أن یریده أبو تمام المادح للوصیِّ الأعظم، و یعدَّه مأثرةً له؟ علی أنّ الشعر نفسه یأبی أن یکون المراد به واقعة حرب دامیة؛ فإنَّ الشاعر بعد أن عدَّ مواقف أمیر المؤمنین علیه السلام فی الغزوات النبویّة، و ذکر منها غزاة أُحد و بدر و حُنین و النضیر و خیبر و الخندق و ختمها بقوله:

مشاهدُ کان اللَّه کاشفَ کربِها             و فارجَهُ و الأمر ملتبسٌ إمرُ

أخذ فی ذکر منقبة ناءَ بها اللسان دون السیف و السنان فقال:- و یوم الغدیر- و أنت تری أنّه یوعز إلی قِصَّةٍ فیها قیامٌ و دعوةٌ و إعلامٌ و بیانٌ و مجاهرةٌ بإثبات الحقِّ لأهله.