اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۶ مهر ۱۴۰۲

بدعت قرائت خطبه پیش از نماز

متن فارسی

بدعت قرائت خطبه پیش از نماز

زرقانى در شرح «موطأ» در بیان این که در عیدین باید نماز را پیش از خطبه خواند می نویسد: «در دو صحیح مسلم و بخارى آمده که ابن عباس می گوید:
در نماز عید رسول خدا (ص) و ابوبکر و عمر حضور داشته ام. همه شان نماز را پیش از خطبه می خواندند.
درباره کسى که اولین بار این ترتیب را تغییر داده اختلاف است: در صحیح «مسلم» روایتى از طارق بن شهاب هست که می گوید: اولین کسى که در نماز عید خطبه را پیش از نماز خواند مروان بود. و در روایت ابن منذر با سند صحیح از حسن بصرى آمده که اولین کسى که پیش از نماز خطبه خواند عثمان بود که طبق معمول در مقام پیشنمازى مردم نخست نماز خواند و بعد خطبه، اما چون دید بعضى از مردم به نماز نمی رسند این کار را کرد یعنى خطبه را پیش از نماز خواند. این علت غیر از آن است که مروان به آن استناد جسته است، زیرا عثمان براى رعایت مصلحت مردم که رسیدن به نماز عید باشد چنین کرد، اما مروان مصلحتى را که مردم در شنیدن خطبه دارند رعایت کرده است. اما گفته اند: در زمان مروان چون در خطبه به کسانى که شایسته نیست دشنام داده می شد و بعضى را بیش از حد ستایش و تمجید می نمودند مردم عمدا پس از نماز برخاسته براى شنیدن خطبه نمی ماندند، در نتیجه وى مصلحت خویش را رعایت کرد. و احتمال می رود عثمان برخلاف مروان که پیوسته خطبه را پیش از نماز می خوانده گاهى چنین می کرده است به همین جهت این کار را به مروان نسبت داده اند.
روایت دیگرى هست که همین کار را که عثمان می کرده عمر می کرده است.
عیاض و بعضى که نظر او را پذیرفته اند گفته اند: این روایت «صحیح» نیست و قابل تأمل است، زیرا عبد الرزاق و ابن ابى شیبه هر دو آن را از قول ابن عیینه از یحیى بن سعید انصارى از یوسف بن عبد اللّه بن سلام روایت کرده اند و این سندى صحیح است، اما دو روایتى که از ابن عباس و ابن عمر هست با آن معارضه دارد، و اگر بتوان میان آنها سازگارى دارد به این طریق خواهد بود که بگوئیم این کار از وى به ندرت سرزده است و گرنه آنچه در دو «صحیح» مسلم و بخارى آمده صحیح‏تر خواهد بود. شافعى از عبد اللّه بن یزید روایتى شبیه روایت ابن عباس ثبت کرده و می افزاید: این روش ادامه داشت تا معاویه آمد و خطبه را پیش از
نماز خواند. و این دلالت دارد بر این که مروان به پیروى از معاویه چنان کرده چون از طرف او فرماندار مدینه بوده است. عبد الرزاق از ابن جریج از زهرى روایت می کند که اولین کسى که خطبه خواندن پیش از نماز را در عید بدعت نهاد معاویه بود. ابن منذر از ابن سیرین چنین روایت می کند که اولین کسى که اینکار را کرد زیاد در بصره بود. عیاض می گوید: این دو روایت با روایتى که آن کار را به مروان نسبت می دهد منافات ندارد، زیرا مروان و زیاد هر دو استاندار معاویه بوده اند، و روایت چنین توجیه می شود که نخست معاویه انجام داده و سپس استانداران و مأمورانش از او تقلید کرده اند». «1»
سکتوارى در «محاضرة الاوائل» می نویسد: «اولین کسى که خطبه را پیش از نماز خواند معاویه بود. و سپس حکام مروانى مثل مروان و زیاد- که در عراق انجام داده- از او پیروى کردند و معاویه این کار را در مدینه مشرفه انجام داد.» «2»
در جلد هشتم، سنت ثابت و مسلم را در مورد خطبه نماز عیدین شرح دادیم و گفتیم که پس از نماز خوانده می شود و پیامبر (ص) چنین می کرده و نیز ابو بکر و عمر، و عثمان در روزهاى اول حکومتش به پیروى از پیامبر اکرم (ص)، لکن عثمان بعدها چون نمی خواسته خطبه خویش را به صورتى دلپسند خلق در آورد و مردم براى شنیدنش نمی نشسته اند بنا کرده به خواندن خطبه پیش از نماز تا به انتظار شروع نماز بنشینند و اجبارا حرف‏هاى او را بشنوند. سپس استاندارانش و خویشاوندان امویش که پس از او بر مردم مسلط گشته اند- گرچه به علت دیگرى بوده- به تقلید وى چنین کرده اند.
اینها چون چنگ آهنین خویش بر گلوى خلق فشردند بنا کردند به دشنام دادن امیر المؤمنین على بن ابیطالب (ع) در نطق‏ها و خطبه ها، و مردم چون آن را روا و شایسته نمی دیدند برخاسته می پراکندند، به همین سبب بر آن شدند که خطبه را پیش از نماز بخوانند تا مردم اجبارا بشنوند.
نخستین کسى که بدعت دشنام دادن به خاندان پیامبر (ص) را گذاشت
معاویه بود و تبهکارى و گناهش در این مورد بیش از کسى است که قبلا بدعت تغییر ترتیب خطبه را گذاشته است، زیرا معاویه گر چه مقلد بدعت است و نه بدعتگزار این بدعت را با تبهکارى سهمگین‏ترى آمیخته است. توجه کنید به این فرمایش به صحت پیوسته پیامبر اکرم (ص) که: هر کس على را دشنام داد مرا دشنام داده و هر کس مرا دشنام دهد خدا را دشنام داده باشد. «1» و فرمایشش که على را دشنام ندهید، زیرا او را بهره از وجود الهى است. «2» و به این که مگر مسلمان با وجود نص مخصوصى که درباره مولاى متقیان هست و نصوص کلی یى که درباره دشنام دادن به انسان مؤمن هست مانند «دشنام دادن به مسلمان، زشتکارى است» «3» می تواند فتوا دهد و بگوید دشنام دادن به مولاى متقیان امیر المؤمنان على علیه السلام روا است؟! مگر مسلمانى هست که شک داشته باشد که امیر المؤمنین على (ع) نخستین مسلمان است و از خودشان براى تصرف و عهده دارى امورشان ذیحق‏تر است و سرور مسلمانان است و امیرشان؟!

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏10، ص: 302

متن عربی

10- أُحدوثة تقدیم الخطبة على الصلاة

قال الزرقانی فی شرح الموطّأ «2» (1/324) فی بیان کون الصلاة قبل الخطبة فی العیدین: ففی الصحیحین «3» عن ابن عبّاس: شهدت العید مع رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم و أبی بکر و عمر [و عثمان‏] «4»، فکلّهم کانوا یصلّون قبل الخطبة، و اختلف فی أوّل من غیّر ذلک، ففی مسلم، عن طارق بن شهاب: أوّل من بدأ بالخطبة یوم العید قبل الصلاة مروان. و فی روایة ابن المنذر بسند صحیح عن الحسن البصری: أوّل من خطب قبل الصلاة عثمان، صلّى بالناس ثم خطبهم أی على العادة، فرأى ناساً لم یدرکوا الصلاة ففعل ذلک أی صار یخطب قبل الصلاة، و هذه العلّة غیر التی اعتلّ بها مروان، لأنّ عثمان راعى مصلحة الجماعة فی إدراکهم الصلاة، و أمّا مروان فراعى مصلحتهم فی إسماعهم الخطبة، لکن قیل: إنّهم فی زمنه کانوا یتعمّدون ترک سماعهم لما فیها من سبّ من لا یستحق السبّ، و الإفراط فی مدح بعض الناس، فعلى هذا إنّما راعى مصلحة نفسه، و یحتمل أنّ عثمان فعل ذلک أحیاناً بخلاف مروان، فواظب علیه فلذا نسب إلیه، و [روی‏] «5» عن عمر مثل فعل عثمان، قال عیاض و من تبعه: لا یصحّ عنه. و فیه

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏10، ص: 303

نظر لأنّ عبد الرزّاق «1»، و ابن أبی شیبة «2»، رویاه جمیعاً عن ابن عیینة، عن یحیى بن سعید الأنصاری، عن یوسف بن عبد اللَّه بن سلام، و هذا إسناد صحیح، لکن یعارضه حدیثا ابن عبّاس و ابن عمر، فإن جمع بوقوع ذلک منه نادراً، و إلّا فما فی الصحیحین أصحّ.

و أخرج الشافعی «3»، عن عبد اللَّه بن یزید نحو حدیث ابن عبّاس، و زاد حتى قدم معاویة فقدم الخطبة، و هذا یشیر إلى أنّ مروان إنّما فعل ذلک تبعاً لمعاویة، لأنّه کان أمین المدینة من جهته، و روى عبد الرزّاق «4»، عن ابن جریج، عن الزهری: أوّل من أحدث الخطبة قبل الصلاة فی العید معاویة، و روى ابن المنذر، عن ابن سیرین: أوّل من فعل ذلک زیاد بالبصرة. قال عیاض: و لا مخالفة بین هذین الأثرین و أثر مروان، لأنّ کلّا من مروان و زیاد کان عاملًا لمعاویة، فیحمل على أنّه ابتدأ ذلک، و تبعه عمّاله. انتهى.

و قال السکتواری فی محاضرة الأوائل «5» (ص 144): أوّل من بدأ بالخطبة قبل الصلاة معاویة، و جرى ذلک فی الأمراء المروانیّة، کمروان و زیاد و هو فعله بالعراق، و معاویة بالمدینة شرّفها اللَّه تعالى.

قال الأمینی: مرّ فی الجزء الثامن (ص 164- 167) بیان السنّة الثابتة فی خطبة العیدین، و أنّها بعد الصلاة کما مضى علیه الرسول الأمین صلى الله علیه و آله و سلم و اتّبعه الشیخان، و عثمان ردحاً من أیّامه، ثم حداه عیّه عن تلفیق الخطبة بصورة مرضیّة، فکانت

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏10، ص: 304

الناس تتفرّق عن استماعها، إلى تقدیمها على الصلاة لیمنعهم انتظارهم لها عن الانجفال؛ ثم اقتصّ أثره عمّاله و المتغلّبون على الأُمّة من بعد من بنی أبیه، و إن افترقت العلّة فیهم عنها فیه، فإنّهم لمّا طغوا فی البلاد طفقوا یسبّون أمیر المؤمنین علیّا علیه السلام فی خطبهم، فکان الحضور لا یستبیحون ذلک فیتفرّقون، فبدا لهم تقدیمها لإسماع الناس.

و أوّل من أحدث أُحدوثة السبّ هو معاویة، فالشنعة علیه فی المقام أعظم ممّن بدّل السنّة قبله، فإنّه و إن تابع البادی على البدعة غیر أنّه قرنها بأخرى شوهاء شنعاء، فأمعن النظرة فی تطبیق هذه البدعة بصورتها الأخیرة على ما صحّ عن رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم من قوله: «من سبّ علیّا فقد سبّنی و من سبّنی فقد سبّ اللَّه» «1»و قوله صلى الله علیه و آله و سلم: «لا تسبّوا علیّا فإنّه ممسوس فی ذات اللَّه» «2»

ثم ارجع البصر کرّتین إلى أنّه هل یُباح لأیّ مسلم أن یجتهد بجواز سبّ مولانا أمیر المؤمنین، تجاه نصّ الکتاب العزیز فی تطهیره، و ولایته، و مودّته، و کونه نفس النبیّ الأقدس صلى الله علیه و آله و سلم، تجاه هذا النصّ الجلیّ الخاص له علیه السلام و النصوص العامّة الواردة فی سباب المؤمن مثل

قوله صلى الله علیه و آله و سلم: «سباب المسلم فسوق» «3»؟! و هل یشکّ مسلم أنّ أمیر المؤمنین أوّل المسلمین، و أولاهم بهم من أنفسهم، و هو أمیرهم و سیّدهم؟