اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۹ خرداد ۱۴۰۳

حسّان بن ثابت، شاعر پیامبر(ص)

متن فارسی

ابو الولید حسان بن ثابت بن المنذر بن حرام بن عمرو بن زید مناة بن عدى بن عمرو بن مالک النجار (تیم اللّه) بن ثعلبة بن عمرو بن الخزرج بن حارثة ابن ثعلبة العنقاء (به خاطر گردن درازى که داشت این لقب به او داده شده بود) ابن عمرو بن عامر بن ماء السماء بن حارثة الغطریف ابن امرؤ القیس البطریق ابن ثعلبة البهلول ابن مازن بن الازد بن الغوث بن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشحب بن یعرب بن قحطان «1».
خاندان حسان یکى از خانواده‌هاى شعر بوده و در ادبیات و مدیحه سرائى ریشه‌اى عمیق داشته است.

مرزبانى در ص 366 کتاب «معجم الشعراء» گوید: دعبل و مبرد گفته‌اند ریشه‌دارترین خانواده‌ها در شعر خاندان حسان بوده است.

شش نفر از آل حسان را بر شمرده‌اند که هر شش تن از حیث شعر و شاعرى در یک پایه بوده و به یک سبک شعر می‌سروده‌اند و آنان عبارتند از: سعید بن عبد الرحمن بن حسان بن ثابت بن المنذر بن حرام.

فرزند حسان عبد الرحمن شاعرى است که کمتر از او شعرى در کتابها نقل شده وى در سال 104 هجرى قمرى دیده از جهان فروبست. شاعرى درباره او و پدرش حسان شعرى سروده است و این چنین گوید:

«فمن للقوافى بعد حسان و ابنه و من للمثانى بعد زید بن ثابت‏ / چه کسى بعد از حسان و پسرش قافیه خواهد گفت و چه کسى بعد از زید بن ثابت براى قرآن باقى مانده است.»

و اما شخص حسان، ابو عبیده گوید: تمام عربها اجماع کرده‌اند و بالاتفاق پذیرفته‌اند که حسان شاعرترین شهرنشینان است و در بین شاعران شهرنشین از همه تواناتر است. از سه جهت بر بقیه شاعران برترى دارد: وى شاعر انصار بود- و در دوران زندگى پیامبر براى حضرتش شعر می‌سرود و سوم اینکه در عصر اسلام شاعر منحصر بفرد تمام مملکت یمن بود.

روزى پیامبر به او فرمود از زبان تو چه قدر باقى مانده است؟
حسان زبانش را از دهان بیرون آورد تا آنجا که به سر بینى خود مالید و سپس گفت به خدا قسم اگر زبانم را بر سنگى بکوبم سنگ می‌شکافد و اگر به موئى بزنم آن را می‌تراشد «1» و از بین می‌برد و خوشم نمی‌آید که آن را درباره قبیله معدّ بکار اندازم و درباره آنان سخنى بگویم. رسول خدا براى او منبرى در مسجد شریفش گذاشته بود، وى بر روى آن منبر به پا ایستاده و از آن حضرت تعریف و ستایش می‌کرد، پیامبر میفرمود خداوند حسان را به روح القدس تأیید میفرماید مادامى که درباره رسول خدا سخنى گوید و مدح او را بسراید.

بر همین حالت در دوران پیامبر زندگى کرد و به مدیحه سرائى رسول خدا و بزرگان صحابه اشتغال داشت، هنگامی که پیامبر رحلت فرمود و بدرود زندگى گفت روزى حسان در مسجد مدینه مشغول سرودن اشعار بود، عمر او را سرزنش کرده و گفت: در مسجد رسول خدا شعر می‌خوانى؟ حسان گفت: من در همین مسجد با حضور شخصى که از تو خیلى بهتر بود اشعارم را میخواندم و او چیزى نمی‌گفت و سپس روى به ابو هریره نموده گفت: تو سخن رسول خدا را شنیدى که می‌گفت خداوندا حسان را به روح القدس مؤید فرما و دعایم را اجابت نما؟ ابو هریره گفت: آرى.

ابو عبد اللّه آبىّ مالکى در شرح صحیح مسلم ص 317 گوید: این مطلب دلالت می‌کند بر اینکه عمر رضى اللّه عنه از خواندن شعر در مسجد خوشش نمی‌آمد و لذا در خارج مسجد میدان وسیعى را براى این کار آماده ساخت و گفت:
هر کس میخواهد که آواز بخواند و یا شعرى بسراید برود میان آن میدان و اشعارش را بسراید و آوازش را بخواند.

این دستورات جناب خلیفه مخالف رفتار پیامبر اکرم در دوران زندگیش بود و در همانجا حسان او را محکوم کرده و او را قانع ساخت و به او گفت: کسى که فرمانش اجراء نمی‌شود نظریه و رأیش اعتبارى ندارد.
پیش از آنکه حسان این سخن را به عمر بگوید، رسول اکرم وى را از آن اندیشه نادرست منع فرمود و حقائقى را که در اشعار حسان نهفته است به او گوشزد فرمود.
این مطالب را رسول خدا هنگامى که در اطراف کعبه طواف می‌کرد و مهار ناقه‌اش در دست عبد اللّه بن رواحه بود و این اشعار را میخواند به عمر تذکر داد.

خلّوا بنى الکفّار عن سبیله خلّوا فکلّ الخیر مع رسوله‌

راه باز کنید اى کافر زادگان و از سر راه او کنار روید به یک سو بروید زیرا تمام خوبیها با رسول خدا است.

نحن ضربناکم على تنزیله ضربا یزیل الهام عن مقیله‌

ما بر طبق نزول آیات قرآن با شما جنگ کردیم و شما را زدیم زدنى که مغزها را از کاسه سر بیرون می‌کند.

و یذهل الخلیل عن خلیله یا ربّ انّى مؤمن بقیله‌

و زدنى که خاطره دوست را از فکر دوست بیرون ببرد اى پروردگار! من بگفتار رسولت ایمان دارم.

عمر به او گفت: اى فرزند رواحه در اینجا شعر میخوانى و این سخن می‌گوئى؟!
رسول خدا (ص) به او فرمود: اى عمر نمیدانى چه میگوید یا نمی‌شنوى اشعارش را؟!
(در روایت ابى یعلى) چنین آمده است: که پیامبر فرمود اى عمر دست از او بردار سوگند به خداوندى که جان من در دست قدرت او است سخنان او از فرو رفتن تیر به جان کفار سخت‏تر و مشکلتر است «1».

حسان از جمله کسانى است که به ترس معروفند. ابن اثیر در کتاب «اسد الغابه» جلد دوم ص 6 گوید: حسان ترسوترین مردمان بود.

و طواط در ص 355 کتاب «غرر الخصایص» او را از ترسوها برشمرده است و گوید:
ابن قتیبه در کتاب «المعارف» نوشته است که حسان با رسول خدا در هیچ جنگى شرکت نکرد، صفیه دختر عبد المطلب عمّه رسول اکرم گوید در روز جنگ خندق حسان در حصار فارغ با ما بود و بهمراه زنان و بچه‌ها از ترس دشمن بحصار پناه آورده بود، مردى یهودى از کنار دژ و حصار عبور کرد و چندین مرتبه اطراف حصار گردش کرد، بنو قریظه با مسلمین به جنگ پرداخته بودند و رابطه آنان با پیغمبر اکرم قطع شده بود و کسى نبود که از ما حمایت کند زیرا رسول خدا و مسلمانها با دشمن گلاویز بودند و اگر کسى بطرف ما می‌آمد نمی‌توانستند جایگاه جنگى خود را ترک نموده و براى حفظ و دفاع از ما بیایند!
صفیه گوید: من به حسان گفتم: به خدا قسم من ایمن نیستم از اینکه این یهودى یاران خود را به سوى ما دلالت و رهبرى نماید در حالتی که رسول خدا هم سرگرم کارزار است، پس تو از قلعه فرود آى و این یهودى را بقتل برسان.
حسان گفت: خدا تو را بیامرزد (اى دختر عبد المطلب) من شجاعتى ندارم.
صفیه گوید: وقتى حسان چنین گفت و در او شجاعت و دلیرى مشاهده نکردم چادر بر سر انداخته «2» و عمودى را برداشته و به طرف آن یهودى رفته و با عمود به فرقش کوبیدم و کشته شد و آنگاه به طرف قلعه بازگشتم و به حسان گفتم: اکنون از قلعه فرود آى و نزد او رفته و جامه از تنش بیرون بیاور چون من زن هستم و نمی‌توانستم بدن او را که مرد است برهنه کنم.
حسان پاسخ داد: (اى دختر عبد المطلب) چه احتیاجى به لباس او داریم؟! و مرا نیازى به لباس او نیست.

حسان در روش خود از این شاعر پیروى نموده است که گوید:

باتت تشجّعنى هند و ما علمت أنّ الشّجاعة مقرون بها العطب‏

از شب تا به سحر مرا تشجیع نموده و به من جرأت میداد ولى نمی‌دانست که شجاعت با زحمت و ناراحتى همراه است.

لا و الّذى منع الابصار رؤیتة ما یشتهى الموت عندى من له ارب‏

نه چنین است سوگند بخدائى که دیده‌ها را از دیدار خود منع فرمود کسى که داراى خرد باشد تمناى مرگ نکند و میلى به آن نخواهد داشت.

للحرب قوم اضلّ اللّه سعیهم اذا دعتهم الى نیرانها و ثبوا

براى جنگ مردمى آماده هستند که کوشش آنان را خداوند بثمر نرساند که هرگاه بسوى آتش جنگ دعوتشان می‌کنند از جا می‌پرند و بسوى آن می‌دوند

و لست منهم و لا ابغى فعالهم لا القتل یعجبنى منهم و لا السّلب‏

من از آنان نیستم و بدنبال رفتار آنان نخواهم رفت نه کشتن مرا بشگفتى وامیدارد و نه برهنه کردن کشته شدگان.

امینى گوید: این داستانى است که وطواط از کتاب «المعارف» ابن قتیبه نقل کرده ولى جاى تاسف است از چاپخانه‌هاى مصرى و کارکنان این چاپخانه‌ها چگونه کلمات را تحریف کرده‌اند و جاى آنها را تغییر می‌دهند، این داستان را از المعارف حذف کرده‌اند چنانکه وقایع دیگرى را نیز تحریف کرده و از بین برده‌اند.

حسان بن ثابت هشت سال قبل از میلاد پیامبر پاک نهاد (ص) دیده به جهان گشود و بنا به گفته همه تاریخ نویسان یکصد و بیست سال زندگى کرد.

ابن اثیر گوید: درباره عمر حسان کسى اختلاف ننموده.

در جلد سوم المستدرک صفحه 486 و جلد دوم اسد الغابه صفحه 7 چنین آمده است: چهار نفر هستند که از یک صلب در یک خاندان دیده بجهان گشودند و هر کدامشان صد و بیست سال زندگى کردند و آنان: حسان بن ثابت بن المنذر بن حرام‏‌اند.

کنیه شاعر:
وى داراى کنیه‌هاى متعدد است من جمله: ابو الولید، ابو المضرب، ابو حسام ابو عبد الرحمن و اوّلى از همه مشهورتر است به او حسام نیز گفته می‌شد به خاطر اینکه با شعرش از حریم آئین مقدس اسلام دفاع بسیارى نموده است.

حاکم از مصعب روایت نموده که گوید: حسان شصت سال در دوران جاهلیت زندگى کرد و شصت سال در زمان اسلام و نابینا شد و بنا به قولى در سال 55 درگذشت «1» و از بینش ظاهرى و باطنى محروم گردیده بود به طوری که صحابى بزرگوار سرور و رئیس قبیله خزرج قیس بن سعد بن عباده در آن هنگام که أمیر المؤمنین او را از استاندارى مصر عزل نموده و به مدینه برگشته بود، حسان نزد او آمده در حالی که بعد از مدتها که از طرفداران على بود، جزو طرفداران عثمان شده بود، قیس را سرزنش کرده به او گفت: عثمان را کشتى و گناهش بر گردن تو ماند و اکنون على هم تو را از ولایت مصر عزل نمود و پاداش خوبى به تو نداد.
قیس از سخنانش ناراحت شد و به او گفت: اى کور دل و اى نابینا به خدا سوگند اگر از وقوع جنگ بین قبیله خود و اقوام تو نمی‌ترسیدم گردنت را می‌زدم، و او را از خود راند. «1»

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 107

متن عربی

الشاعر

أبو الولید حسّان بن ثابت بن المنذر بن حرام بن عمرو بن زید مناة بن عدیّ ابن عمرو بن مالک بن النجّار- تیم اللَّه- بن ثعلبة بن عمرو بن الخزرج بن حارثة بن ثعلبة العنقاء- سُمّی به لطول عنقه- ابن عمرو بن عامر بن ماء السماء بن حارثة الغطریف ابن امرئ القیس البطریق ابن ثعلبة البهلول ابن مازن بن الأزد بن الغوث ابن نبت بن مالک بن زید بن کهلان بن سبأ بن یشجب بن یعرب بن قحطان «3».

بیت حسّان أحد بیوتات الشعر، عریق فی الأدب و نظم القریض، قال المرزبانی فی معجم الشعراء «4» (ص 366): قال دعبل و المبرّد: اعرق الناس کانوا فی الشعر آل حسّان، فمنهم یُعدّون ستّة فی نسق کلّهم شاعر، سعید بن عبد الرحمن بن حسّان بن ثابت بن المنذر بن حرام. انتهى.

و ولده عبد الرحمن المذکور شاعر، قلیل الحدیث، تُوفّی (104)، و فیه و فی والده حسّان، قال شاعر:

فَمَنْ لِلقوافی بعد حسّان و ابنِهِ             و من للمثانی بعد زید بن ثابتِ‏

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 108

و أمّا المترجم نفسه فعن أبی عبیدة: أنَّ العرب قد اجتمعت على أنَّ حسّان أشعر أهل المدن، و أنَّه فضل الشعراء بثلاث: کان شاعر الأنصار، و شاعر النبیِّ فی أیّامه صلى الله علیه و آله و سلم، و شاعر الیمن کلّها فی الإسلام.

قال له النبیُّ صلى الله علیه و آله و سلم: «ما بقی من لسانک؟»

فأخرج لسانه حتى قرع بطرفه طرف ارنبته ثمَّ قال: و اللَّه إنّی لو وضعته على صخر لفلقه، أو على شعر لحلقه، و ما یسرُّنی به مقول من معد «1». و کان رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم یضع له منبراً فی مسجده الشریف یقوم علیه قائماً، و یفاخر عن رسول اللَّه، و

یقول رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم: «إنَّ اللَّه یؤیِّد حسّان بروح القدس، ما نافحَ أو فاخر عن رسول اللَّه» «2».

کانت الحالة على هذا فی عهد النبیِّ صلى الله علیه و آله و سلم و

لمّا توفّی صلى الله علیه و آله و سلم مرّ عمر على حسّان و هو ینشد فی المسجد فانتهره «3»، فقال: أفی مسجد رسول اللَّه تنشد؟ فقال: کنت أُنشد و فیه من هو خیرٌ منک. ثمَّ التفت إلى أبی هریرة، فقال: سمعتَ رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم یقول: «أجب عنّی، اللّهمَّ أیِّده بروح القدس»؟ قال: نعم.

قال أبو عبد اللَّه الآبیُّ المالکیُّ فی شرح صحیح مسلم (ص 317): و هذا یدلُّ على أنَّ عمر رضى الله عنه کان یکره إنشاد الشعر فی المسجد، و کان قد بنى رحبةً خارجه و قال: من أراد أن یلغط أو ینشد شعراً، فلیخرج إلى هذه الرحبة.

کلُّ ذلک على خلاف ما کان علیه النبیُّ صلى الله علیه و آله و سلم، و فی وقته أفحمه حسّان بما ذکر من قوله، لکن لا رأی لمن لا یُطاع، و قبل حسّان نهاه النبی صلى الله علیه و آله و سلم عن فکرته هذه،

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 109

و فهّمه بما هناک من الغایة الدینیّة المتوخّاة حین تعرّض لعبد اللَّه بن رواحة،

لمّا کان رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم یطوف البیت على بعیر، و عبد اللَّه آخذٌ بغرزه و هو یقول:

خلّوا بنی الکفّارِ عن سبیلهِ             خلّوا فکلُّ الخیر مع رسولهِ‏

نحن ضربناکمْ على تنزیلهِ             ضرباً یُزیلُ الهامَ عن مقیلهِ‏

و یُذهلُ الخلیلَ عن خلیلهِ             یا ربِّ إنی مؤمنٌ بقیلهِ‏

 

فقال له عمر: أو هاهنا یا ابن رواحة أیضاً؟ فقال رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم: «أو ما تعلمن، أولا تسمع ما قال؟!».

و فی روایة أبی یعلى أنَّ النبیَّ قال: «خلِّ عنه یا عمر، فو الذی نفسی بیده لکلامه أشدُّ علیهم من وقع النبل» «1».

و کان حسّان من المعروفین بالجبن، ذکره ابن الأثیر فی أُسد الغابة «2» (2/6) و قال: کان من أجبن الناس. و عدّه الوطواط فی غرر الخصائص «3» (ص 355) من الجبناء و قال: ذکر ابن قتیبة فی کتاب المعارف «4»: أنّه لم یشهد مع رسول اللَّه صلى الله علیه و سلم مشهداً قطُّ. قالت صفیّة بنت عبد المطّلب عمّة رسول اللَّه: کان معنا حسّان فی حصن فارغ یوم الخندق مع النساء و الصبیان، فمرَّ بنا فی الحصن رجلٌ یهودیّ، فجعل یطوف بالحصن- و قد حاربت بنو قریظة و قطعت ما بینها و بین رسول اللَّه، و لیس بیننا و بینهم أحدٌ یدفع عنّا، و رسول اللَّه و المسلمون فی نحور عدوِّهم لا یستطیعون أن ینصرفوا إلینا إن أتانا آتٍ. قالت: فقلت: یا حسّان أنا و اللَّه لا آمن أن یدلَّ علینا هذا الیهودیُّ أصحابه، و رسول اللَّه صلى الله علیه و سلم قد شغل عنّا، فانزل إلیه و اقتله. قال: یغفر اللَّه لکِ (یا بنت عبد المطّلب) ما أنا بصاحب شجاعة.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 110

قالت: فلمّا قال لی ذلک و لم أر عنده شیئاً، اعتجرت «1»، ثمَّ أخذت عموداً و نزلت إلیه فضربته بالعمود حتى قتلته، ثمّ رجعت إلى الحصن، و قلت: یا حسّان انزل إلیه و اسلبه، فإنَّه لم یمنعنی من سلبه إلّا أنَّه رجل.

فقال: مالی بسلبه من حاجة (یا بنت عبد المطّلب) «2»، و کأن حسّان اقتدى فی فعله بهذا الشاعر فی قوله:

باتت تشجّعنی هندٌ و ما علمتْ             أنَّ الشجاعةَ مقرونٌ بها العَطَبُ‏

لا و الذی منعَ الأبصارَ رؤیتَهُ             ما یشتهی الموتَ عندی من له إربُ‏

للحربِ قومٌ أضلَّ اللَّهُ سعیهمُ             إذا دعتهمْ إلى نیرانها وثبوا

و لستُ منهمْ و لا أبغی فعالَهُمُ             لا القتلُ یعجبنی منهمْ و لا السلَبُ‏

 

قال الأمینی: هذا ما نقله الوطواط عن المعارف لابن قتیبة، لکن أسفی على مطابع مصر و على ید الطبع الأمینة فیها، فإنّها تحرِّف الکلم عن مواضعها، فأسقطت هذه القصّة عن المعارف کما حرّفت عنه غیرها.

ولد المترجَم قبل مولد النبیِّ القدسیِّ صلى الله علیه و آله و سلم بثمان سنین، و عاش عند الجمهور مائة و عشرین سنة، و قال ابن الأثیر: لم یختلفوا فی عمره. و فی المستدرک «3» (3/486)، و أُسد الغابة «4» (2/7): أربعة تناسلوا من صلب واحد، عاش

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 111

کلٌّ منهم مائة و عشرین سنة، و هم: حسان بن ثابت بن المنذر بن حرام.

یُکنّى بأبی الولید، و أبی المضرب، و أبی حسام، و أبی عبد الرحمن، و الأوّل أشهر، و کان یقال له: الحسام. و ذلک لکثرة دفاعه عن حامیة الإسلام المقدَّس بشعره.

و روى الحاکم «1» عن مصعب [بن عبد اللَّه الزبیری‏] «2» أنَّه قال: عاش حسّان ستّین فی الجاهلیّة و ستّین فی الإسلام، و ذهب بصره و تُوفّیَ على قول سنة (55) «3» أعمى البصر و البصیرة، کما نصَّ علیه الصحابیُّ الکبیر سیِّد الخزرج قیس بن سعد بن عبادة، لمّا عزله أمیر المؤمنین علیه السلام من ولایة مصر، و رجع إلى المدینة، فإنَّه حینما قدمها جاءه حسّان شامتاً به، و کان عثمانیّا بعد ما کان علویّا، فقال له: نزعک علیُّ بن أبی طالب و قد قتلت عثمان، فبقی علیک الإثم و لم یحسن لک الشکر. فزجره قیسٌ، و قال: یا أعمى القلب و أعمى البصر، و اللَّه لو لا أن أُلقی بین رهطی و رهطک حرباً لضربت عنقک، ثمَّ أخرجه من عنده «4».