اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲ تیر ۱۴۰۳

معاویه چهار تا پدر دارد !!!

متن فارسی

67- در روایت طولانی یی که قسمتی از آن را در شرح حال عمرو بن عاص- در جلد دوم- آوردیم آمده است که «… آنگاه حسن بن علی– علیه السلام- به سخن پرداخت، خدا را سپاس گفت و ثنا خواند و بر پیامبرش (ص) درود فرستاده آنگاه گفت: ای معاویه! اینها نبودند که به من بد گفتند، بلکه این تو بودی که با همان بد زبانی یی که بدان خو گرفته ای به من پرخاش نمودی و با همان بد عقیدگی که بدان شهره ای و آن بد اخلاقی که در تو مزمن است و ریشه دار و همان تجاوزگری تو به ما که از روی دشمنیت با محمد و خاندان او است.
اینک بشنو ای معاویه! و بشنوید تا در حق او و در حق شما چیزهائی بگویم که کمتر از آن است که هستید.
شما دارودسته را به خدا سوگند می دهم و به شهادت می گیرم که آیا نمی دانید آن کسی که اکنون به او دشنام دادید رو به هر دو قبله نماز خوانده است در حالی که تو ای معاویه! به آن دو قبله کافر بودی و نماز را گمراهی می شمردی و از ره گمراهی لات و عزی را می پرستیدی؟! و شما را قسم می دهم و شهادت می خواهم که آیا نمی دانید او در هر دو بیعت: فتح و رضوان شرکت داشته و بیعت کرده، در حالی که تو ای معاویه به یکی از آن دو بیعت کافر بودی و عقیده نداشتی و دیگری را گسستی؟! و شما را قسم می دهم و شهادت می خواهم آیا نمی دانید که او پیش از همه مردم به اسلام ایمان آورد و تو ای معاویه در آن حال با پدرت از «جماعت کافر دل به دست آمده» بودید که کفر در دل می پروردید و تظاهر به مسلمانی می نمودید و دلتان را با پول به دست می آوردند؟! شما را بخدا قسم آیا نمی دانید او در جنگ «بدر» پرچمدار رسول خدا (ص) بود و پرچم مشرکان به دست معاویه و پدرش بود؟ سپس در جنگ «بدر» و در جنگ «احزاب» در حالی که پرچم رسول خدا (ص) را در دست داشت با شما برخورد مسلحانه کرد و پرچم شرک با تو و با پدرت بود؟ و در تمام آن موقعیت ها و نبردها خدا او را پیروز کرد و حجتش آشکار ساخت و جنبش تبلیغاتیش را قرین موفقیت گردانید و سخنش راست آورد و پیامبر خدا (ص) در همه آن موقعیت ها از او خشنود بود و از تو و از پدرت خشمگین؟! ترا ای معاویه قسم می دهم بخدا که آیا بیاد داری آن روز را که پدرت سوار بر شتر سرخ موئی سر رسید و تو می راندی و این برادرت- عتبه- می کشاندش و رسول خدا (ص) شما را دید و فرمود: خدایا! سوار و دهانه کش و راننده اش
را لعنت کن؟! ای معاویه! آیا شعر را فراموش می کنی که به پدرت چون تصمیم به مسلمان شدن گرفت نوشتی و فرستادی و او را از اسلام آوردن بر حذر نمودی «1»؟! نوشتی:
ای «صخر»! مبادا روزی مسلمان شوی و ما را به ننگ و رسوائی آلائی
پس از آن که آن اشخاص در «بدر» تکه پاره شدند
دائی ام و عمویم و سه دیگر عموی مادرم
و حنظل «نیکو» که (مرگ) او ما را به بیخوابی و بیتابی کشانید
مبادا به کاری بپردازی که ما را
و خویشانمان را در مکه انگشت نما سازد
مرگ برای ما قابل تحمل تر و آسان تر است از این که
دشمنان پشت سر ما بگویند: پسر «حرب» رو از «عزی» برتافت؟!
بخدا آن کارها که در دل پنهان داشتی سهمگین تر از آنها بود که بر زبان آوردی. شما را ای جماعت به خدا قسم می دهم آیا نمی دانید از میان اصحاب پیامبر (ص) علی بود که خود را از خواستنی ها محروم گردانید تا این آیت فرود آمد که «ای مؤمنان! خود را از خواستنی هائی که خدا برایتان حلال دانسته و روا ساخته محروم مگردانید …» و رسول خدا (ص) بزرگترین اصحابش را به نبرد «بنی قریظه» فرستاد و حصاری گشتند و مسلمانان کاری از پیش نبردند، آنگاه علی را با پرچم فرستاد و او آنها را تابع حکم خدا و حکم پیامبرش گردانید و در خیبر نیز چنین کرد؟! ای معاویه! گمان می کنم نمی دانی که من می دانم رسول خدا (ص) چه نفرینی کرد ترا آن هنگام که تصمیم گرفت نامه ای به «بنی جذیمه» بنویسد و بدنبال تو فرستاد و ترا نفرین کرد؟! شما ای جماعت! شما را بخدا قسم می دهم آیا نمی دانید پیامبر خدا (ص) ابو سفیان را در هفت مورد لعنت کرد که نمی توانید منکر آن شوید، بار اول آن هنگام که … (و یکایک آن موارد را بر شمرد چنانکه در همین جلد از نظرتان گذشت).» «2»
سبط ابن جوزی سخن امام (ع) را به این عبارت ثبت کرده است:
«… تو ای معاویه! در جنگ «احزاب» پیامبر (ص) نظری به تو افکند و دید پدرت بر شتری سوار است و مردم را به جنگ وی تشویق می نماید و برادرت دهانه شتر را بدست دارد و تو آن را می رانی، و فرمود: خدا آن سوار را و دهانه کش و راننده را لعنت کند. و نشد که پدرت با پیامبر (ص) برخورد نماید و پیامبر (ص) او را در حالی که تو همراهش بودی لعنت ننماید. عمر ترا به استانداری شام گماشت و به او خیانت کردی، بعد عثمان ترا استانداری داد و چشم انتظار نابودیش گشتی، و تو بودی که پدرت را از مسلمان شدن بر حذر داشتی و به او چنین گفتی:
ای «صخر»! مبادا به دلخواه و بی اجبار مسلمان شوی و ما را به ننگ و رسوائی آلائی پس از آن که آن اشخاص در «بدر» تکه پاره شدند
مبادا به کاری بپردازی که ما را در میان خلق انگشت نما سازد

و در جنگ «بدر» و «احد» و «خندق» و دیگر نبردها علیه رسول خدا (ص) جنگیدی، و می دانی که در کدام بستر به دنیا آمده ای؟! …» «1»
وی در صفحه 116 کتابش می نویسد: «اصمعی و کلبی در کتاب «مثالب» می گویند: معنی سخن حسن به معاویه که می دانی در کدام بستر به دنیا آمده ای، این است که در باره معاویه گفته می شد او از یکی از این چهار قرشی است:
عمارة بن ولید بن مغیره مخزومی، مسافر بن ابی عمرو، ابو سفیان، عباس بن عبد المطلب.
و اینها همنشینان ابو سفیان بودند و بعضی از آنها متهم به داشتن رابطه با «هند» بود.
عمارة بن ولید از زیباترین مردان قبیله قریش بود. در باره مسافر بن ابی عمرو، کلبی می گوید: عقیده عمومی مردم این است که معاویه از او است، زیرا بیش از همه مردم به «هند» عشق می ورزیده است و وقتی «هند» آبستن گشته و معاویه را در شکم داشته مسافر ترسیده که بگوید از او است و به همین جهت گریخته و پیش پادشاه حیره رفته و مقیم گشته است. سپس ابو سفیان به حیره آمد و مسافر را که از عشق هند بیمار بود و شکمش آب آورده بود دیده است، مسافر از احوال مردم مکه پرسیده و ابو سفیان برایش شرح داده است. گفته اند: ابو سفیان پس از آنکه مسافر مکه را ترک گفته با هند ازدواج کرده است. ابو سفیان (در شرح اخبار
مکه) به مسافر می گوید: من پس از رفتن تو با هند ازدواج کردم. مسافر از این خبر ناراحت می شود و بیماریش شدت می گیرد و لاغر و نزار می گردد. به او توصیه می کنند بدنش را داغ کنند. خونگیر و داغگری می آورند. خونگیر در حالی که او را داغ می کند تیز می دهد مسافر می گوید: هنوز آهن در آتش است و ستور تیز می دهد. و سخنش ضرب المثل می شود و نشر می یابد. آنگاه مسافر از عشقی که به هند داشته جان می سپارد.
کلبی می گوید: «هند» از زنانی بود که با غلامانشان رابطه داشتند و به مردان سیاه علاقه داشت، بهمین جهت هر گاه بچه سیاهی می زائید او را می کشت.
و می گوید: در زمان خلافت معاویه، میان یزید بن معاویه و اسحاق بن طابه مشاجره ای در حضور وی در گرفت. یزید به اسحاق گفت: برای تو این خوبست که همه قبیله بنی حرب به بهشت درآیند. یزید با این حرف کنایه به مادر اسحاق زد که به داشتن رابطه نامشروع با یکی از مردان قبیله بنی حرب متهم بود. اسحاق در جوابش گفت: برای تو این خوبست که همه عائله بنی عباس به بهشت درآیند. یزید معنی حرف او را نفهمید اما معاویه فهمید. چون اسحاق برفت، معاویه به یزید گفت:
چطور پیش از این که بدانی مردم درباره تو چه حرفها میزنند زبان به طعنه مردان می گشائی؟ گفت: می خواستم او را دشنام دهم. گفت: او نیز همین منظور را داشت. پرسید: چطور؟ گفت: مگر نمی دانی بعضی از قریش در دوره جاهلیت می پنداشتند که من فرزند عباسم؟! یزید سخت ناراحت گشت. شعبی می گوید:
رسول خدا (ص) در فتح مکه در سخنی با هند به چیزی از این ماجرا اشاره داشته است، زیرا چون هند برای بیعت آمد- و قبلا پیامبر (ص) خونش را هدر شمرده بود- پرسید: به چه مضمون با تو بیعت کنم و چه تعهد بدهم؟ فرمود به این مضمون که زنا نکنی. با ناراحتی گفت: مگر آزاد زن هم زنا می کند؟! پیامبر خدا (ص) او را بشناخت، و نگاهی به عمر انداخت و لبخندی زد.»
زمخشری در «ربیع الابرار» «1» بخش «خویشاوندی ها و نسبت ها و دودمان ها و
شرح حقوق پدران و مادران، و خویشاوند داری و گسسته شدن از خانواده» می نویسد:
«معاویه منسوب به چهار مرد بود: ابو عمرو بن مسافر، عمارة بن ولید، عباس بن عبد المطلب، صباح- آوازه خوان سیاهپوستی که برده عمار بود. می گویند:
ابو سفیان زشترو و کوتاه قد بود، و صباح جوان و خوش سیما. به همین جهت هند او را به همبستری خویش خواند. و می گویند: عتبة بن ابی عتبة بن ابی سفیان نیز از صباح است، و هند چون مایل نبوده در خانه اش آن طفل به دنیا بیاید به «اجیاد» رفته و او را در آنجا زاده است. و در آن باره حسان چنین سروده است:
آن پسر بچه که در گوشه ای از سرزمین مکه
بی گهواره بر خاک افتاده از کیست؟
دختری سپید پوست از قبیله بنی شمس
که گونه ای صاف و برجسته دارد او را بزاده است.» «1»
ابن ابی الحدید می نویسد: «هند در مکه به زشتکاری و فحشاء معروف بود» «2» و زمخشری در «ربیع الابرار» از معاویه یاد کرده و آن ماجرا را بشرح می آورد و می گوید: کسانی که هند را از این اتهام منزه دانسته اند … آنگاه ماجرای فاکهه را که ابو عبید معمر بن مثنی نوشته بشرح آورده است.
زیاد بن ابیه در نامه ای در جواب معاویه- که باو طعنه زده و از مادرش سمیه یاد کرده بود- می نویسد: «این که با اشاره به مادرم سمیه به من طعنه زده ای، اگر من فرزند سمیه ام تو فرزند عده ای هستی!» «3»

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 239

متن عربی

67-من حدیث طویل أسلفنا شطراً منه فی ترجمة عمرو بن العاص (2/133- 13):

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 239

فتکلّم الحسن بن علی علیه السلام، فحمد اللَّه و أثنی علیه، و صلّی علی رسوله صلی الله علیه و آله و سلم ثم قال: «أمّا بعد یا معاویة: فما هؤلاء شتمونی و لکنّک شتمتنی فحشاً أَلِفْته، و سوء رأی عُرفت به، و خلقاً سیئاً ثبت علیه، و بغیاً علینا عداوةً منک لمحمد و أهله، و لکن اسمع یا معاویة و اسمعوا، فلأقولنّ فیک و فیهم ما هو دون ما فیکم.

أنشدکم اللَّه أیّها الرهط أ تعلمون أنّ الذی شتمتموه منذ الیوم صلّی القبلتین کلیهما و أنت بهما کافر، تراها ضلالة، و تعبد اللات و العزّی غوایة؟

و أنشدکم اللَّه هل تعلمون أنّه بایع البیعتین کلتیهما: بیعة الفتح و بیعة الرضوان و أنت یا معاویة بإحداهما کافر، و بالأخری ناکث؟ و أنشدکم اللَّه هل تعلمون أنّه أوّل الناس إیماناً و أنّک یا معاویة و أباک من المؤلّفة قلوبهم، تسرّون الکفر و تظهرون الإسلام، و تستمالون بالأموال؟

و أنشدکم اللَّه أ لستم تعلمون أنّه کان صاحب رایة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یوم بدر و أنّ رایة المشرکین کانت مع معاویة و مع أبیه، ثم لقیکم یوم أُحد و یوم الأحزاب و معه رایة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و معک و مع أبیک رایة الشرک، و فی کلّ ذلک یفتح اللَّه له، و یفلج حجّته، و ینصر دعوته، و یصدّق حدیثه، و رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی تلک المواطن کلّها عنه راض، و علیک و علی أبیک ساخط؟

و أنشدک اللَّه یا معاویة أتذکر یوماً جاء أبوک علی جمل أحمر، و أنت تسوقه، و أخوک عتبة هذا یقوده، فرآکم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فقال: اللّهمّ العن الراکب و القائد و السائق؟ أ تنسی یا معاویة الشعر الذی کتبته إلی أبیک لمّا همّ أن یسلم، تنهاه عن ذلک:

          یا صخر لا تسلمنْ یوماً فتفضحَنا             بعد الذین ببدرٍ أصبحوا مِزَقا

             خالی و عمّی و عمّ الأُمّ ثالثهم             و حنظل الخیر قد أهدی لنا الأرقا

             لا ترکننّ إلی أمر یکلّفنا             و الراقصات به فی مکة الخرقا

             فالموتُ أهونُ من قولِ العداةِ: لقد             حاد ابنُ حربٍ عن العزّی إذاً فَرَقا

 

 

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 240

و اللَّه لما أخفیت من أمرک أکبر ممّا أبدیت.

و أنشدکم اللَّه أیّها الرهط أ تعلمون أنّ علیّا حرّم الشهوات علی نفسه بین أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فأنزل فیه (یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ

) «1» و أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم بعث أکابر أصحابه إلی بنی قریظة، فنزلوا من حصنهم فهُزِموا، فبعث علیّا بالرایة فاستنزلهم علی حکم اللَّه و حکم رسوله، و فعل فی خیبر مثلها.

ثم قال: یا معاویة أظنّک لا تعلم أنّی أعلم ما دعا به علیک رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لمّا أراد أن یکتب کتاباً إلی بنی جذیمة فبعث إلیک [ابن عباس، فوجدک تأکل، ثم بعثه إلیک مرّة أخری فوجدک تأکل فدعا علیک الرسول بجوعک ] «2» و نهمک إلی أن تموت، و أنتم أیّها الرهط، نشدتکم اللَّه ألا تعلمون أنّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم لعن أبا سفیان فی سبعة مواطن لا تستطیعون ردّها، أوّلها …»- فعدّ المواطن التی ذکرناها (ص 81، 82) من هذا الجزء.

راجع «3»: تذکرة السبط (ص 115)، شرح ابن أبی الحدید (2/102)، جمهرة الخطب (1/428).

 

و فی لفظ سبط ابن الجوزی: «و أنت یا معاویة نظر النبیّ صلی الله علیه و آله و سلم إلیک یوم الأحزاب، فرأی أباک علی جمل یحرّض الناس علی قتاله، و أخوک یقود الجمل، و أنت تسوقه، فقال: لعن اللَّه الراکب و القائد و السائق، و ما قابله أبوک فی مواطن

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 241

إلّا و لعنه و کنت معه، ولّاک عمر الشام فخنته، ثم ولّاک عثمان فتربّصت علیه، و أنت الذی کنت تنهی أباک عن الإسلام حتی قلت مخاطباً له:

          یا صخر لا تسلمنْ طوعاً فتفضحَنا             بعد الذین ببدرٍ أصبحوا مزقا

             لا ترکننّ إلی أمر تقلّدنا             و الراقصات بنعمان به الحرقا

و کنت یوم بدر، و أُحد، و الخندق، و المشاهد کلّها تقاتل رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، و قد علمت الفراش الذی وُلدت علیه».

قال السبط فی التذکرة «1» (ص 116): قال الأصمعی و الکلبی فی المثالب: معنی قول الحسن لمعاویة: قد علمت الفراش الذی ولدت فیه: أنّ معاویة کان یقال إنّه من أربعة من قریش: عمارة بن الولید بن المغیرة المخزومی، مسافر بن أبی عمرو، أبی سفیان، العبّاس بن عبد المطّلب. و هؤلاء کانوا ندماء أبی سفیان، و کان [کلّ ] منهم یُتّهم بهند.

فأمّا عمارة بن الولید فکان من أجمل رجالات قریش.

و أمّا مسافر بن أبی عمرو، فقال الکلبی: عامّة الناس علی أنّ معاویة منه، لأنّه کان أشدّ الناس حبّا لهند، فلمّا حملت هند بمعاویة خاف مسافر أن یظهر أنّه منه، فهرب إلی ملک الحیرة فأقام عنده، ثم إنّ أبا سفیان قدم الحیرة فلقیه مسافر و هو مریض من عشقه لهند، و قد سقی بطنه، فسأله عن أهل مکة فأخبره، و قیل: إنّ أبا سفیان تزوّج هنداً بعد انفصال مسافر عن مکة، فقال له أبو سفیان: إنّی تزوّجت هنداً بعدک، فازداد مرضه، و جعل یذوب، فوصف الکیّ، فاحضروا المکاوی و الحجّام. فبینا الحجّام یکویه إذ حبق الحجّام، فقال مسافر: قد یحبق العیر و المکواة فی النار «2». فسارت مثلًا، ثم مات مسافر من عشقه لهند.

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 242

و قال الکلبی: کانت هند من المغْلِیمات «1»، و کانت تمیل إلی السودان من الرجال، فکانت إذا ولدت ولداً أسود قتلته، قال: و جری بین یزید بن معاویة و بین إسحاق بن طابة بین یدی معاویة و هو خلیفة، فقال یزید لإسحاق: إنّ خیراً لک أن یدخل بنو حرب کلّهم الجنّة. أشار یزید إلی أنّ أُمّ إسحاق کانت تتّهم ببعض بنی حرب، فقال له إسحاق: إنّ خیراً لک أن یدخل بنو العبّاس کلّهم الجنّة. فلم یفهم یزید قوله و فهم معاویة، فلمّا قام إسحاق قال معاویة لیزید: کیف تشاتم الرجال قبل أن تعلم ما یقال فیک؟ قال: قصدت شَیْنَ إسحاق. قال: و هو کذلک أیضاً. قال: و کیف؟ قال: أما علمت أنّ بعض قریش فی الجاهلیّة یزعمون أنّی للعبّاس؟ فسُقِط فی یدی یزید.

و قال الشعبی: و قد أشار رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم إلی هند یوم فتح مکة بشی ء من هذا، فإنّها لمّا جاءت تبایعه و کان قد أهدر دمها، فقالت: علی ما أُبایعک؟ فقال: «علی أن لا تزنین». فقالت: و هل تزنی الحرّة؟ فعرفها رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فنظر إلی عمر فتبسّم.

و قال الزمخشری فی ربیع الأبرار «2» (ج 3) «3» باب القرابات و الأنساب و ذکر حقوق الآباء و الأُمّهات و صلة الرحم و العقوق:

و کان معاویة یُعزی إلی أربعة: مسافر بن أبی عمرو، و إلی عمارة بن الولید، و إلی العبّاس بن عبد المطّلب، و إلی الصباح مغنّی أسود کان لعمارة. قالوا: و کان أبو سفیان دمیماً، قصیراً، و کان الصباح عسیفاً لأبی سفیان، شابّا وسیماً، فدعته هند إلی نفسها- و قالوا: إنّ عتبة بن أبی سفیان من الصباح أیضاً- و إنّما کرهت أن تضعه فی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 243

منزلها، فخرجت إلی أجیاد فوضعته هناک، و فی ذلک قال حسّان:

          لمن الصبیُّ بجانبِ البطحاءِ             فی الترب مُلقی غیر ذی مهدِ

             نجلت به بیضاءُ آنسةٌ             من عبد شمسٍ صلبةُ الخدِّ

و قال ابن أبی الحدید فی شرح النهج»

 (1/111): کانت هند تُذکَر فی مکة بفجور و عهر، و قال الزمخشری فی کتاب ربیع الأبرار: کان معاویة. و ذکر إلی آخر الکلمة المذکورة، فقال: و الذین نزّهوا هنداً عن هذا القذف، فذکر حدیث الفاکه الذی ذکره أبو عبید معمر بن المثنّی.

و فی کتاب لزیاد بن أبیه مجیباً معاویة عن تعییره إیّاه بأمّه سُمیّة: و أمّا تعییرک لی بسمیّة فإن کنتُ ابن سُمیّة فأنت ابن جماعة.

شرح ابن أبی الحدید «2» (4/68).