اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۱ خرداد ۱۴۰۳

دزدی از خزانه

متن فارسی

رفتار عثمان با عمار یاسر

اشاره

-1 بلاذری در ” انساب الاشراف می نویسد “: در خزانه عمومی در مدینه کیسه ای آکنده از جواهرات و زیور آلات بود. عثمان مقداری از آنرا برداشت تا یکی از افراد خانواده اش خود را با آن بیاراید. پس مردم او را در این مورد بباد انتقاد گرفتند و سخنان تند باو گفتند بطوری که او را بخشم آوردند تا در نطقی گفت: از این غنائم (یا اموال عمومی) هر قدر احتیاج داشته باشیم بر میداریم گرچه عده ای را خوش نیاید. در این هنگام، علی (ع) به او گفت: بنابراین از این کارت جلوگیری خواهد شد و نمیگذاریم دست به آنها دراز کنی. و عمار یاسر گفت: خدا را گواه میگیرم که من نخستین کسی باشم که آن را خوش ندارد. عثمان گفت: در برابر من ای پسر زن… گستاخی میکنی؟ او را بگیرید. عمار را دستگیر کردند. عثمان (به دار الخلافه) وارد شد دستور داد او را آوردند و بنا کرد به زدن او تا بیهوش شد. آنگاه او را بیرون بردند تا بمنزل ” ام سلمه ” همسر پیامبر خدا (ص) رساندند. از نماز ظهر و عصر و مغرب باز ماند. وقتی به هوش آمد وضو گرفته نماز گزارد و گفت: خدا را شکرکه اولین روزی نیست که در راه خدا آزار و شکنجه می بینم. هشام بن ولیدبن مغیره مخزومی- از آن جهت که عمار همپیمان قبیله ی بنی مخزوم بود- برخاسته به عثمان گفت: ای عثمان در مورد علی (ع) از او و قبیله و قوم و خویشانش ترسیدی (و در برابر اعتراضش سکوت کردی) اما در مورد ما جرات بخرج دادی و همپیمان و عضو قبیله ما را تا پای کشتن کتک زدی. بخدا اگر بمیرد یکی از بنی امیه راکه خیلی گردن کلفت باشد خواهم کشت. عثمان گفت: کارت باینجا رسیده ای پسر قسریه؟ گفت: نه تنها مادرم بلکه جده ام نیز از عشیره قسریه از عشایر قبلیه بجیله است. عثمان به اودشنام داد و حکم کرد تا او را بیرون انداختند. نزد ” ام سلمه، رفت و دید که همسر پیامبر (ص) از رفتاری که با عمار شده خشمگین است. چون خبررفتاری که با عمار شده بود به عایشه رسید او هم خشمگین گشته مقداری از موی پیامبر خدا (ص) و جامه و کفشی از او را بیرون آورده فریاد برآورد که چه زود سنت پیامبرتان را ترک کردید در حالیکه این موی و جامه و کفش او است که هنوز نفرسوده است. درنتیجه، عثمان چنان بشدت ناراحت و عصبانی شد که حرف زدنش را نمی فهمید، و از روی ناراحتی به مسجد درآمد. در این وقت مردم میگفتند: سبحان الله، سبحان الله (و با این تسبیح، از رویه و رفتار خلیفه ابراز تنفر و ناراحتی می نمودند). عمرو عاص ازآنجهت که عثمان او را از استانداری بر کنار کرده و آنجا را به عبد الله بن ابی سرح داده بود از عثمان دل پری داشت و بهمین سبب در این وقت خیلی اظهار تعجب میکرد و سبحان الله میگفت! خبر رفتن هشام بن ولید و جماعتی از بنی مخزوم نزد ام سلمه و اینکه همسر پیامبر (ص) از حال عمار خشمگین شده است به عثمان رسید. پس کسی را نزد ام سلمه فرستاد که چرا اینجا اجتماع شده است؟ ام سلمه پیغام فرستاد: این بتو مربوط نیست و دست از این سوالات بردار. ضمنا با طرز حکومتت مردم را وادار به کارهائی نکن که مایل نیستند دست به آن بزنند. مردم رفتاری را که عثمان با عمار کرده بود تقبیح نمودند و چون آن خبر درمیان مردم منتشر شد مخالفتشان شدت گرفت.”

زهری ” چنانکه بلاذری در ” انساب الاشراف ” روایت کرده مطلب را چنین آورده است “: در خزانه عمومی کیسه ای پر از جواهرات و زیور بود. عثمان با آن بعضی از افراد خانواده اش را آراست. در این هنگام او را مورد انتقاد قرار دادند. چون خبر انتقادات مردم به گوشش رسید در نطقی گفت: این مال خداست. آنرا به هر که دلم بخواهد میدهم و بهر که دلم بخواهد نمیدهم تا کور شود چشم هر کس که نمیتواند ببیند. عمار گفت: بخدا من اولین کسی هستم که چنین رویه ای را نمیتواند دید. پس عثمان گفت: دربرابر من گستاخی میکنی ای پسر سمیه؟ و او را زد تا بیهوش گشت. بعد عمار گفت: این اولین باری نیست که در راه خدا و بخاطر خدا مورد آزار و شکنجه قرار میگیرم. و عایشه مقداری از موهای پیامبر (ص) و یکی از لباسها و کفشهایش را برآورده گفت: چه زود سنت پیامبرتان را ترک کردید. و عمروعاص گفت: این منبر پیامبرتان است و این جامه اش و این مویش که هنوز نفرسوده و از بین نرفته است و شما (سنتش را) تغییر داده و بجای آن سنت دیگری اختیار کرده اید. در نتیجه، عثمان چنان خشمگین شد که حرف زدنش رانمی فهمید.

-2 بلاذری در انساب الاشراف مینویسد “: مقداد بن عمر و عمار یاسر و طلحه و زبیر با عده دیگری از یاران پیامبر خدا (ص) نامه ای نوشتند و در آن بدعتهای عثمان را بشرح آوردند و او را از پروردگارش ترساندند و خاطر نشان ساختند که اگر دست از این رویه خود ساخته و بدعتهایش بر ندارد بر او خواهند تاخت. آنگاه عمار یاسر نامه را گرفته پیش عثمان برد و تا مقدمه نامه را خواند. عثمان به او گفت: از بین آنها تو یکی در حمله بمن پیشقدم شده ای؟ عمار گفت: چون من برای تو دلسوزتر از همه آنان هستم. گفت: دروغ میگوئی ای پسر سمیه گفت: بخدا من پسر سمیه و پسر یاسرم. دراین وقت عثمان به نوکرانش دستور داد تا دستها و پاهایش را دراز کردند و خودش با لگد- در حالیکه کفش بپا داشت- بر شکم و زیر شکمش میزد و عمار که سالخورده ای ناتوان بود دچارفتق شد و بیهوش گشت.”

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه همین مطالب را از قول شریف مرتضی نقل کرده بدون اینکه در صحت آن ایراد کند. ابو عمر در ” استیعاب ” مینویسد “: بعلت پیمان و قرارداد ولایتی که میانقبیله بنی مخزوم و عمار و پدرش یاسر بسته شده بود وقتی نوکران عثمان به عمار صدمه وارد کردند و او را زدند تا شکمش بشکافت و یکی از دنده هایش را شکستند بنی مخزوم اجتماع کرده پیش عثمان رفتند و گفتند: بخدا اگر بمیرد یکی- از بنی امیه- را غیر ازعثمان خواهیم کشت”.

(الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ج 9 ص 28 تا 31)

متن عربی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 28

43- مواقف الخلیفة مع عمّار

1-أخرج البلاذری فی الأنساب «3» (5/48) بالإسناد من طریق أبی مخنف قال: کان فی بیت المال بالمدینة سفط فیه حلیّ و جوهر، فأخذ منه عثمان ما حلّی به بعض أهله فأظهر الناس الطعن علیه فی ذلک و کلّموه فیه بکلام شدید حتی أغضبوه، فخطب فقال: لنأخذنّ حاجتنا من هذا الفی ء و إن رغمت أُنوف أقوام. فقال له علیّ: إذاً تُمنع من ذلک و یُحال بینک و بینه. و قال عمّار بن یاسر: أُشهد اللَّه أنّ أنفی أوّل راغم من ذلک. فقال عثمان: أ علیّ یا ابن المتکاء «4» تجترئ؟ خذوه، فأُخذ و دخل عثمان و دعا به فضربه حتی غُشی علیه، ثمّ أخرج فحمل حتی أُتی به منزل أُمّ سلمة زوج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فلم یصلِّ الظهر و العصر و المغرب، فلمّا أفاق توضّأ و صلّی و قال: الحمد للَّه لیس هذا أوّل یوم أُوذینا فیه فی اللَّه.

و قام هشام بن الولید بن المغیرة المخزومی و کان عمّار حلیفاً لبنی مخزوم، فقال: یا عثمان أمّا علیّ فاتّقیته و بنی أبیه، و أمّا نحن فاجترأت علینا و ضربت أخانا حتی أشفیتَ به علی التلف. أما و اللَّه لئن مات لأقتلنّ به رجلًا من بنی أُمیّة عظیم السُرّة، فقال عثمان: و إنّک لهاهنا یا ابن القسریّة؟ قال: فإنّهما قسریّتان- و کانت أُمّه و جدّته قسریّتین من بجیلة- فشتمه عثمان و أمر به فأُخرج، فأتی أُمّ سلمة فإذا هی قد غضبت لعمّار، و بلغ عائشة ما صنع بعمّار، فغضبت و أخرجت شعراً من شعر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و ثوباً من ثیابه و نعلًا من نعاله ثمّ قالت: ما أسرع ما ترکتم سنّة

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 29

نبیّکم و هذا شعره و ثوبه و نعله لم یبلَ بعد! فغضب عثمان غضباً شدیداً حتی ما دری ما یقول، فالتجّ المسجد «1» و قال الناس: سبحان اللَّه، سبحان اللَّه، و کان عمرو بن العاص واجداً علی عثمان لعزله إیّاه عن مصر و تولیته إیّاها عبد اللَّه بن سعد بن أبی سرح، فجعل یُکثر التعجب و التسبیح.

و بلغ عثمان مصیر هشام بن الولید و من مشی معه من بنی مخزوم إلی أُمّ سلمة و غضبها لعمّار فأرسل إلیها: ما هذا الجمع؟ فأرسلت إلیه: دع ذا عنک یا عثمان، و لا تحمل الناس فی أمرک علی ما یکرهون. و استقبح الناس فعله بعمّار و شاع فیهم فاشتدّ إنکارهم له.

و فی لفظ الزهری کما فی أنساب البلاذری «2» (ص 88): کان فی الخزائن سفط فیه حلیّ، و أخذ منه عثمان فحلّی به بعض أهله، فأظهروا عند ذلک الطعن علیه و بلغه ذلک فخطب فقال: هذا مال اللَّه أُعطیه من شئت و أمنعه من شئت فأرغم اللَّه أنف من رغم، فقال عمّار: أنا و اللَّه أوّل من رغم أنفه من ذلک. فقال عثمان: لقد اجترأت علیّ یا ابن سمیّة! و ضربه حتی غشی علیه، فقال عمّار: ما هذا بأوّل ما أوذیت فی اللَّه. و أطلعت عائشة شعراً من رسول صلی الله علیه و آله و سلم و نعله و ثیاباً من ثیابه- فیما یحسب وهب- ثمّ قالت: ما أسرع ما ترکتم سنّة نبیّکم! و قال عمرو بن العاص: هذا منبر نبیّکم و هذه ثیابه و هذا شعره لم یبلَ فیکم و قد بدّلتم و غیّرتم. فغضب عثمان حتی لم یدرِ ما یقول.

2- قال البلاذری فی الأنساب «3» (5/49): إنّ المقداد بن عمرو و عمّار بن یاسر و طلحة و الزبیر فی عدّة من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم کتبوا کتاباً عدّدوا فیه أحداث عثمان، و خوّفوه ربّه، و أعلموه أنّهم مواثبوه إن لم یُقلع، فأخذ عمّار الکتاب و أتاه به

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 30

فقرأ صدراً منه، فقال له عثمان: أ علیّ تقدم من بینهم؟ فقال عمّار: لأنّی أنصحهم لک. فقال: کذبت یا ابن سمیّة. فقال: أنا و اللَّه ابن سمیّة و ابن یاسر. فأمر غلمانه فمدّوا بیدیه و رجلیه ثمّ ضربه عثمان برجلیه و هی فی الخفّین علی مذاکیره، فأصابه الفتق، و کان ضعیفاً کبیراً فغُشی علیه.

و ذکره ابن أبی الحدید فی الشرح «1» (1/239) نقلًا عن الشریف المرتضی من دون غمز فیه.

و قال أبو عمر فی الاستیعاب «2» (2/422): و للحلف و الولاء اللذین بین بنی مخزوم و بین عمّار و أبیه یاسر کان اجتماع بنی مخزوم إلی عثمان حین نال من عمّار غلمان عثمان ما نالوا من الضرب، حتی انفتق له فتق فی بطنه، و رغموا و کسروا ضلعاً من أضلاعه، فاجتمعت بنو مخزوم و قالوا: و اللَّه لئن مات لا قتلنا به أحداً غیر عثمان.