اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲ اردیبهشت ۱۴۰۳

دیوان شعر ابو تمام

متن فارسی

می‌گویند: ابو تمام شعر خود را مدوّن نکرده است. لیکن آن چنان که در ص 324 «بغیة الوعاة» آمده است، از خواندن عثمان بن مثنى قرضی م 273 دیوان شاعر را براى خود او، چنین بر می‌آید، که شعر وى در روزگار زندگى خودش فراهم آمده، و پس از آن گروهى از اعلام و ادیبان به ترتیب و تلخیص و شرح و حفظ آن همت گمارده‌اند که از آن جمله‌اند:

1- ابو الحسن محمّد بن ابراهیم کیسان در گذشته بسال 320 که وى را شرحى بر اشعار ابى تمام است.
2- ابو بکر محمّد بن یحیى صولى م 325/6 که دیوان شاعر را به ترتیب حروف معجم در قریب به 300 برگ فراهم آورده است.
3- على بن حمزه اصفهانى. که اشعار شاعر را به ترتیب انواع مرتب کرده است.
4- ابو منصور محمّد بن احمد از هرى شافعى م 380 که شرحى بر اشعار شاعر دارد.
6- خالع حسین بن محمّد رافعى که در حدود سال 380 زنده بوده و شرحى بر دیوان شاعر دارد.
7- وزیر حسین بن على مغربى در گذشته به سال 418، که کتاب اختیار و گزینش شعر ابى تمام دارد.
8- ابو ریحان محمّد بن احمد بیرونى در گذشته بسال 340 شرحى بر دیوان ابى تمام دارد که حمومى آن را به خط خود ابو ریحان دیده است.
9- ابو العلاء احمد بن عبد اللّه معرى متوفى بسال 449، که تلخیصى از دیوان شاعر با شرح آن بنام «ذکرى حبیب» دارد.
10- ابو زکریا یحیى بن على خطیب تبریزى متوفى 502 که شارح دیوان اوست.
11- ابو البرکات ابن مستوفى مبارک اربلى م 637 که شرحى بر دیوان ابو تمام در 10 جلد دارد.
12- ابو الفتح ضیاء الدین نصر بن محمّد متوفى 637 که حافظ شعر وى بود.
13- ابو الحجاج یوسف بن محمّد انصارى م 672 که دیوان شعر و حماسه را از حفظ می‌کرد.
14- محى الدین خیاط «1» که شرحى بر دیوان ابى تمام دارد.
15- دکتر ملحم ابراهیم اسود، وى شرحى بر دیوان ابى تمام دارد که در مصر چاپ شده است.

نسخه چاپى دیوان ابى تمام ظاهرا بر ترتیب «صولى» است که مرتب بر حروف است. با این تفاوت که اشعار افتاده آن بسیار است. زیرا «نجاشى» در صفحه 12 فهرستش گفته است: ابو تمام را در باره خاندان پیغمبر اشعار فراوانى است. و احمد بن حسین (ره) یادآورى کرده که از دیوان شاعر نسخه کهنه‌اى دیده است که شاید نوشته در روزگار خود شاعر یا نزدیک به زمانه او بوده و در آن از امامان شیعه تا امام جواد (ع) که ابو تمام در زمان وى در گذشته است یاد نموده، لیکن در دیوانچاپى ابى تمام از این اشعار بسیار چیزى جز همان چکامه رائیه‌اى که در این کتاب آوردیم، یافت نمی‌شود. بنابر این یا آن دستى که باید امین در چاپ باشد، این چکامه‌ها را بگاه طبع انداخته است، مثل سایر کتب که با آنها نیز چنین کارى کرده‌اند و یا آنکه در هنگام چاپ به چنین دستنویسى، دسترسى نیافته و یا آنکه نسخه چاپى دیوان همان نسخه مذکور اختصارى «ابو العلاء معرى» است.

دیوان حماسه و شروح آن
یکى از آثار ابی تمام که آن را به صورت تألیف در آورده است، دیوان حماسه‌اى است که بزرگان به آن روى آورده و مردم روزگاران از آن بهره‌ها برده‌اند. ابى تمام در این کتاب عیون شعر و وجوه کلام عرب را فراهم آورده است وى این اثر را در خانه «ابى الوفاء ابن سلمه» در همدان آنگاه که نزول برف و باران وى را ناگزیر به پناهندگى به این شهر کرده بود گرد آورد و این کتاب را در ده باب که هر بابى از آن ویژه فنّى است مرتب کرد و گروه بسیارى از سرشناسان ادب به شرح آن همت گماردند که از آن جمله‌اند:

1- ابو عبد اللّه محمّد بن قاسم ماجیلویه برقى.
2- ابو الحسن على بن محمّد سمیساطى «1» در گذشته در اواسط قرن چهارم.
3- ابو الحسین احمد بن فارس بن زکریاى لغوى رازى که بسال 396 در گذشته است.
4- ابو عبد اللّه حسین بن على بن عبد اللّه نمرى متوفى بسال 385 و بنابر آنچه در ص 24 جلد 3 «معجم الادباء» آمده است «ابى محمّد اسود حسن غندجانى» ردّى بر این «نمرى» در شرح حماسه، دارد.
5- ابو الفتح عثمان بن جنّى در گذشته به سال 392 او را کتابى بنام (المنهج) در اشتقاق شعراء حماسه و شرحى بر مستغلق حماسه است.
6- ابو الحسن على بن زید بیهقى.
7- ابو هلال حسن بن عبد اللّه بن سعید عسکرى که تا سال 395 زنده بوده است.
8- ابو المظفر محمّد بن آدم بن کمال هروى نحوى در گذشته سال 414
9- شیخ ابو على احمد بن محمد مرزوقی اصفهانی متوفى 421.
10- ابو العلاء احمد بن عبد اللّه تنوخى متوفى 449.
11- ابو الحسن على بن احمد بن سیده اندلسى متوفى 458.
12 ابو الحسین عبد اللّه بن احمد بن حسین شاماتى متوفى 475.
13- ابو القاسم زید بن على بن عبد اللّه فارسى متوفى 467.
14- ابو حکیم عبد اللّه بن ابراهیم بن عبد اللّه خبرى متوفى 476.
15- ابو الحجاخ یوسف بن سلمان شنتمرى متوفى 476. وى دیوان حماسه را بر حروف مرتب و آن را شرحى بزرگ کرده است.
16- ابو زکریا یحیى بن على خطیب تبریزى م 502 که وى را سه شرح بر دیوان حماسه است.
17- ابو الحسن على بن عبد الرحمن اشبیلى در گذشته سال 514.
18- ابو المحاسن مسعود بن على بیهقى متوفى 544.
19- ابو البرکات عبد الرحمن ابن محمّد انبارى متوفى 577.
20- ابو اسحق ابراهیم بن محمد حضرمى اشبیلى متوفى 584.
21- ابو محمّد قاسم بن محمّد دیمرتى اصفهانى.
22- شیخ على بن حسن شمیم حلى درگذشته بسال 601.
23- ابو البقاء عبد اللّه بن حسین بن عبد اللّه عکبرى بغدادى متوفى 616.
24- ابو على حسن بن احمد استرابادى لغوى نحوى،
ترجمه الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 233
25- المولوى فیض حسین. شرح مختصرى بر حماسه دارد که آن را (الفیضى) نامیده است.
26- شیخ لقمان
27- الشیخ سید بن على مرصفى ازهرى معاصر.
به فهرست نجاشى و ابن ندیم و معجم الادباء و بغیه الوعاة و الذریعه رجوع کنید «1».

دیوانهاى حماسه
گروه بسیارى در حماسه سازى از ابى تمام تبعیت کرده‌اند که از آنهایند:

1- ابو عباده ولید بن عبیده، بحتری متوفى 284.
2- ابو الحسین احمد بن فارس لغوى رازى درگذشته به سال 369
3- دو فرزند هاشم که هر دو بنام خالدند، یکى ابو بکر و دیگرى ابو عثمان سعید متوفى 371
4- ابو هلال حسن بن عبد اللّه عسکرى نحوى.
5- ابو الحجاج یوسف بن سلیمان شنتمرى در گذشته بسال 676
6- ابو حصین محمّد بن على اصفهانى دیمرتى.
7- ابو دماش که ابن ندیم وى را از دانشمندان نحو و لغت شمرده است.
8- ابو العباس محمّد بن خلف مرزبانى.
9- ابو السعادات هبت الدین على معروف به ابن شجرى متوفى 542
10- شیخ على بن حسن شمیم حلّى در گذشته بسال 601
11- ابو الحجاج یوسف بن محمّد اندلسى متوفى 654
12- صدر الدین على بن ابى فرج بصرى کشته در سال 659
13- ابو الحجاج یوسف بن محمّد انصارى در گذشته بسال 672

و از آثار ادبى ابى تمام است:
الاختیارات من شعر الشعراء. الاختیار من شعر القبایل. اختیار المقطّعات. المختار من شعر المحدثین. نقائض جریر و الاخطل. و الفحول که گزینه‌هائى از قصائد جاهلیت و اسلام است که به «ابن هرمه» پایان می‌پذیرد، ابن ندیم در ص 235 فهرست خود و دیگران این آثار را از او یاد کرده‌اند.

کسانى که در گزارش زندگى ابى تمام کتاب نوشته‌اند
اخبار و نوادر و خوش بزمی‌ها و نکته سنجی‌ها و آداب و اشعار بجا مانده از زمان زندگى «ابى تمام» را گروهى گرد آورى کرده‌اند که از آن جمله‌اند:

1- ابو الفضل احمد بن طاهر متوفی 280. وى را کتابى است بنام (سرقات- النحویین من ابى تمام)
2- ابو بکر محمد بن یحیى اصولى در گذشته بسال 336 که کتاب (اخبار ابى تمام) از اوست و این کتاب با فهرستش در 340 صفحه چاپ شده است.
3- ابو القاسم حسن بن بشر آمدى بصرى متوقى 371 که کتاب (الموازنة بین ابى تمام و البحترى) در 10 جزء دارد و یاقوت حموى در ص 59 ج 2 معجم الادباء در پیرامون این موازنه گفتگوئى دارد. و نیز این «آمدى» را ردّى است بر «ابن عمار» در خطائى که بر «ابى تمام» گرفته است.
4- فرزندان هاشم یعنى دو خالد یکى بنام ابو بکر محمّد و دیگرى بنام ابو عثمان سعید متوفى بسال 371 که آن دو کتاب (اخبار ابى تمام و محاسن شعره) دارند.
5- ابو على احمد بن محمّد مرزوقى اصفهانى متوفى بسال 421 که کتابى بنام (الانتصار من ظلمة ابى تمام) دارد و از انتقاداتى که بر ابى تمام کرده‌اند، دفاع نموده.
6- ابو عبد اللّه محمّد بن عمران مرزبانى متوفى 444 که کتاب (اخبار ابى تمام) در تقریبا 100 برگ نوشته است.
7- ابو حسین على بن محمّد عدوى سمیساطى که کتاب (اخبار ابى تمام و المختار من شعره) و کتاب (تفضیل ابى نواس على ابى تمام) از اوست.
8- ابو ضیاء بشر بن یحیى نصیبى که کتاب (سرقات البحترى من ابى تمام) از اوست.
9- احمد بن عبید اللّه قطر بلى معروف به «فرید» که کتابى در خطاهاى ابى تمام در اسلام و غیر آن، تصنیف کرده است.
10- شیخ یوسف بدیعى، قاضى موصل متوفى 1073 که کتاب (هبة الایام فیما یتعلق بابى تمام) در 309 صفحه نوشته و به سال 1352 در مصر چاپ شده است.
11- شیخ محمد، على بن ابى طالب زاهدى جیلانى در گذشته بسال 1181 در نبارس هند.
12- سرور ما محسن امین عاملى مؤلف اعیان الشیعه
13- عمر فرّوخ که از نویسندگان عصر حاضر است و تالیفى درباره این شاعر دارد که در بیروت در 100 صفحه چاپ شده است.

و شرح حال و زندگى ابى تمام را در ص 133 طبقات ابن معتز، فهرست این ندیم ص 235، تاریخ طبرى ص 9 ج 11، فهرست نجاشى ص 102 تاریخ خطیب 8 ص 248. مروج الذهب 2 ص 283 و 357. معجم البلدان 3 ص 37 تاریخ ابن عساکر 4 ص 18- 67. نزهة، البّاء ص 213. تاریخ ابن خلّکان 1 ص 131 رجال ابن داود. خلاصه علّامه. مرات الجنان 2 ص 102 معاهد التنصیص 1 ص 141 شذرات الذهب 2 ص 72. مجالس المؤمنین ص 458. کشف الظنون 1 ص 501. ریاض الحبنّه زنوزى در روضه رابعه. امل الامل ص 8. منتهى المقال ص 96 منهجالمقال ص 92. تکلمة امل الامل که از سید ما، صدر کاظمى است دائرة المعارف بستانی 2 ص 56. دائرة المعارف اسلامى 1 ص 420 دائرة المعارف فرید وجدى 2 ص 685- 693 و غیر آن، می‌توان یافت.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 478

متن عربی

دیوان شعر أَبی تمام

: قد یقال: إنَّ المترجم لم یُدوِّن شعره، لکنَّ الظاهر من قراءة عثمان بن المثنّى القرطبی المتوفّى (273) دیوانه علیه کما فی بغیة الوعاة «3» (ص 324)، أنَّ شعره کان

مدوّناً فی حیاته، و اعتنى بعده جمعٌ من الأعلام و الأدباء بترتیبه و تلخیصه و شرحه و حفظه، و منهم:

1- أبو الحسن محمد بن إبراهیم بن کیسان: المتوفّى (320)، له شرحه.

2- أبو بکر محمد بن یحیى الصولی: المتوفّى (335، 336)، رتَّبه على حروف المعجم فی نحو ثلاثمائة ورقة.

3- علیّ بن حمزة الأصبهانی، رتّبه على الأنواع.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 479

4- أبو منصور محمد بن أحمد الأزهری الشافعیّ: المتوفّى (380)، له شرحه.

5- أبو القاسم الحسن بن بِشر الآمدی: المتوفّى (371)، له شرحه.

6- الخالع حسین بن محمد الرافقی: کان حیّا فی حدود (380) «1»، له شرحه.

7- الوزیر حسین بن علیّ المغربیّ: المتوفّى (418)، له کتاب اختیار شعره.

8- أبو ریحان محمد بن أحمد البیرونی: المتوفّى (340)، له شرحه، رآه الحَمَوی بخطّه.

9- أبو العلاء أحمد بن عبد اللَّه المعرّی: المتوفّى (449)، له تلخیصه المسمّى بذکرى حبیب و شرحه.

10- أبو زکریا یحیى بن علیّ الخطیب التبریزی: المتوفّى (502)، له شرحه.

11- أبو البرکات ابن المستوفی مبارَک الإربِلی: المتوفّى (637)، له شرحه فی عشر مجلّدات.

12- أبو الفتح ضیاء الدین نصر بن محمد: المتوفّى (637)، کان یحفظه.

13- أبو الحجّاج یوسف بن محمد الأنصاری: المتوفّى (672)، کان یحفظه و یحفظ الحماسة.

14- محیی الدین الخیّاط، له شرحه «2».

15- الدکتور ملحم إبراهیم أسود، له شرحه المطبوع بمصر.

و الظاهر أنَّ النسخة المطبوعة من دیوان أبی تمام هو ترتیب الصولی؛ لأنّها مرتَّبة على الحروف، إلّا أنَّ فیها سقطاً کثیراً من شعره؛ لأنَّ النجاشی قال فی فهرسته «3» (ص 102): له شعرٌ فی أهل البیت کثیرٌ. و ذکر أحمد بن الحسین رحمه الله أنَّه رأى

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 480

نسخةً عتیقةً، و لعلّها کُتِبت فی أیّامه أو قریباً منه، و فیها قصیدةٌ یذکر فیها الأئمّة، حتى انتهى إلى أبی جعفر الثانی علیه السلام لأنَّه توفّی فی أیّامه. انتهى.

و لا یوجد فی الدیوان المطبوع شی‏ء من ذلک الکثیر عدا رائیَّته المذکورة فی هذا الکتاب، فإمّا أنَّ ید الأمانة فی طبع الکتب حذفت تلکم القصائد عند تمثیل الدیوان إلى عالم الطباعة کما صنعت مع غیره أیضاً، أو أنَّها لم تصل إلیها عند النشر، أو أنَّ المطبوع اختصار أبی العلاء المعرّی المذکور.

دیوان الحماسة و شروحه:

و لأبی تمام ممّا أفرغه فی قالب التألیف دیوان الحماسة الذی سار به الرکبان و استفادت به الأجیال بعده، جمع فیه عیون الشعر و وجوهه من کلام العرب، جمعه بدار أبی الوفاء بن سَلَمة بهمَدان، عندما اضطرّته الثلوج إلى الالتجاء إلى هذه المدینة أثناء أوبتِه من زیارة عبد اللَّه بن طاهر، و رتّبه على عشرة أبواب، خصَّ کلَّ باب بفنّ، و قد اعتنى بشرحه جمع کثیرٌ من أعلام الأدب منهم:

1- أبو عبد اللَّه محمد بن القاسم ماجیلویه البرقی.

2- أبو الحسن علیّ بن محمد السُمَیْساطی «1»: المتوفّى أواسط المائة الرابعة.

3- أبو الحسین أحمد بن فارس بن زکریّا اللغویّ الرازی: المتوفّى (369).

4- أبو عبد اللَّه الحسین بن علیّ بن عبد اللَّه النمِری: المتوفّى (385)، و لأبی محمد الأسود الحسن الغندجانی ردٌّ على النمری هذا فی شرح الحماسة کما فی معجم الأدباء «2» (3/24).

5- أبو الفتح عثمان بن جنّی: المتوفّى (392)، له المنهج فی اشتقاق أسماء شعراء

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 481

الحماسة، و شرح مستغلق الحماسة.

6- أبو الحسن علیّ بن زید البیهقی.

7- أبو هلال الحسن بن عبد اللَّه بن سعید العسکری، کان حیّا إلى سنة (395).

8- أبو المظفّر محمد بن آدم بن کمال الهروی النحوی: المتوفّى (414).

9- الشیخ أبو علیّ أحمد بن محمد المرزوقی الأصبهانی: المتوفّى (421).

10- أبو العلاء أحمد بن عبد اللَّه المعرّی التنوخیّ: المتوفّى (449).

11- أبو الحسن علیّ بن أحمد بن سیده الأندلُسی: المتوفّى (458).

12- أبو الحسین عبد اللَّه بن أحمد بن الحسین الشاماتی: المتوفّى (475).

13- أبو القاسم زید بن علیّ بن عبد اللَّه الفارسی: المتوفّى (467).

14- أبو حکیم عبد اللَّه بن إبراهیم بن عبد اللَّه الخَبْرِیّ: المتوفّى (476).

15- أبو الحجّاج یوسف بن سلمان الشنتمری: المتوفّى (476)، شرحها شرحاً کبیراً و رتّبها على الحروف.

16- أبو زکریّا یحیى بن علیّ الخطیب التبریزی: المتوفّى (502)، له شروحها الثلاثة.

17- أبو الحسن علیّ بن عبد الرحمن الإشبیلیّ: المتوفّى (514).

18- أبو المحاسن مسعود بن علیّ البیهقی: المتوفّى (544).

19- أبو البرکات عبد الرحمن بن محمد الأنباری: المتوفّى (577).

20- أبو إسحاق إبراهیم بن محمد الحضرمی الإشبیلیّ: المتوفّى (584).

21- أبو محمد القاسم بن محمد الدیمرتی الأصبهانی.

22- الشیخ علیّ بن الحسن الشمیم الحلّی: المتوفّى (601).

23- أبو البقاء عبد اللَّه بن الحسین بن عبد اللَّه العُکْبَری البغدادی: المتوفّى (616).

24- أبو علیّ الحسن بن أحمد الاسترابادی اللغویّ النحویّ.

25- المولوی فیض حسین، شرحها مختصراً و أسماه بالفیضی.

26- الشیخ لقمان.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 482

27- الشیخ سیّد بن علیّ المرصفی الأزهری المعاصر.

راجع فهرست النجاشی، فهرست ابن الندیم، معجم الأدباء، بغیة الوعاة، الذریعة.

دواوین الحماسة:

تبع أبا تمام فی صناعة الحماسة کثیرون، منهم:

1- البحتری أبو عبادة الولید بن عبیدة: المتوفّى (284).

2- أبو الحسین أحمد بن فارس اللغویِّ الرازی: المتوفّى (369).

3- الخالدیّان ابنا هاشم: أبو بکر محمد، و أبو عثمان سعید: المتوفّى (371).

4- أبو هلال الحسن بن عبد اللَّه العسکریّ، النحویّ.

5- أبو الحجّاج یوسف بن سلیمان الشنتمری: المتوفّى (476).

6- أبو حصین محمد بن علیّ الاصبهانی الدیمرتی.

7- أبو دماش، عدّه ابن الندیم من النحویّین اللغویّین.

8- أبو العبّاس محمد بن خلف بن المرزبانی.

9- أبو السعادات هبة اللَّه بن علیّ المعروف بابن الشجری: المتوفّى (542).

10- الشیخ علیّ بن الحسن الشمیم الحلّی: المتوفّى (601).

11- أبو الحجّاج یوسف بن محمد الأندلسی: المتوفّى (653).

12- صدر الدین علیّ بن أبی الفَرَج البصری: المقتول (659).

13- أبو الحجّاج یوسف بن محمد الأنصاری: المتوفّى (672) «1».

و من آثار أبی تمام الأدبیّة: الاختیارات من شعر الشعراء، الاختیار من شعر القبائل، اختیار المقطّعات، المختار من شعر المحدَثین، نقائض جریر و الأخطل، الفحول و هو مختارات من قصائد شعراء الجاهلیّة و الإسلام تنتهی بابن هرمة، ذکرها

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 483

له ابن الندیم فی فهرسته «1» (ص 235) و غیره.

المؤلّفون فی أخبار أبی تمام:

لقد جمع أخباره و ما یؤثر عنه غضون حیاته من نوادر و ظرف و نُکَت و أدب و شعر جماعةٌ، منهم:

1- أبو الفضل أحمد بن أبی طاهر: المتوفّى (280)، له کتاب سرقات النحویِّین من أبی تمام.

2- أبو بکر محمد بن یحیى الصولی: المتوفّى (336)، له أخبار أبی تمام. طبع مع فهرسته فی (340) صحیفة.

3- أبو القاسم الحسن بن بِشْر الآمُدی البصری: المتوفّى (371)، له کتاب الموازنة بین أبی تمام و البحتری فی عشرة أجزاء. و لیاقوت الحموی فی معجم الأدباء «2» خطّأ فیه أبا تمام.

4- الخالدیّان ابنا هاشم: أبو بکر محمد، و أبو عثمان سعید: المتوفّى (371)، لهما کتاب أخبار أبی تمام و محاسن شعره.

5- أبو علیّ أحمد بن محمد المرزوقی الأصبهانی: المتوفّى (421)، له کتاب الانتصار من ظَلَمَةِ أبی تمام، دَفَعَ عنه ما انتُقِد به.

6- أبو عبید اللَّه محمد بن عمران المرزبانی: المتوفّى (444)، له کتاب أخبار أبی تمام فی نحو من مائة ورقة.

7- أبو الحسین علیّ بن محمد العَدَوی السُمَیْساطی، له کتاب أخبار أبی تمام و المختار من شعره، و له کتاب تفضیل أبی نواس على أبی تمام.

8- أبو ضیاء بشر بن یحیى النصیبی، له کتاب سرقات البحتری من أبی تمام.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 484

9- أحمد بن عبید اللَّه القطربلی المعروف بالفرید، صنّف فی أخطاء أبی تمام فی الإسلام و غیره.

10- الشیخ یوسف البدیعی القاضی بالموصل: المتوفّى (1073)، له کتاب هبة الأیّام فیما یتعلّق بأبی تمام فی (309) صحیفة طبع بمصر سنة (1352).

11- الشیخ محمد علیّ بن أبی طالب الزاهدی الجیلانی: المتوفّى ببنارس الهند سنة (1181).

12- سیّدنا المحسن الأمین العاملی مؤلِّف أعیان الشیعة.

13- عمر فرّوخ من کتّاب العصر الحاضر، له تألیفٌ فی المترجم طُبع ببیروت فی مائة صحیفة.

و توجد ترجمته فی «1» طبقات ابن المعتزّ (ص 133)، فهرست ابن الندیم (ص 235)، تاریخ الطبری (11/9)، فهرست النجاشی (ص 102)، تاریخ الخطیب (8/248)، مروج الذهب (2/283 و 357)، معجم البلدان (3/37)، تاریخ ابن عساکر (4/18- 27)، نزهة الألبّاء (ص 213)، تاریخ ابن خلّکان (1/131)، رجال ابن داود، خلاصة العلّامة، مرآة الجنان (2/102)، معاهد التنصیص (1/14)، شذرات الذهب (2/72)، مجالس المؤمنین (ص 458)، کشف الظنون (1/501)، ریاض الجنّة للزنوزی فی الروضة الرابعة، أمل الآمل (ص 8)، منتهى المقال (ص 96)، منهج المقال (ص 92)، تکملة أمل الآمل لسیّدنا الصدر الکاظمی،

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 485

دائرة المعارف للبستانی (2/56)، دائرة المعارف الإسلامیّة (1/320)، دائرة المعارف لفرید وجدی (2/685- 693)، و غیرها.