اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۷ اسفند ۱۴۰۲

ریگ ها در دست خلفا تسبیح می گویند

متن فارسی

27- بخارى روایتى ثبت کرده است از اسحاق بن ابراهیم از عمرو بن حارث زبیدى از ابن سالم از زبیدى مى گوید: حمید بن عبد اللّه از عبد الرحمن بن ابى عوف از ابن عبد ربه از عاصم بن حمید نقل کرده که ابوذر مى گفت: «در یکى از بوستان هاى مدینه در پى پیامبر (ص) مى گشتم تا او را زیر درخت خرمائى نشسته یافتم. به من سلام کرد و پرسید: چرا آمدى؟ گفتم: به خدمت پیامبر (ص) آمدم. به او دستور داد بنشیند، و فرمود: مردى صالح نزدمان خواهد آمد. آنگاه ابو بکر سلام کرد. سپس فرمود: باید مردى صالح بیاید، بناگاه عمر سلام کرد. و فرمود: باید مردى صالح در رسد، به ناگاه عثمان بن عفان فرا رسید، سپس على آمد و سلام کرد و او جوابش را مثل آنها داد. همراه پیامبر (ص) ریگ هائى بود که در دستش تسبیح گفتند و آنگاه آنها را به ابو بکر داد تا در دست وى تسبیح گفتند سپس در دست عمر تسبیح گفتند و بعد در دست عثمان تسبیح گفتند.»«2»
رجال سندش:
الف- اسحاق بن ابراهیم حمصى- معروف به ابن زبریق:
نسائى مى گوید: «ثقه» و مورد اعتماد نیست. محمد بن عون مى گوید: شک ندارم که اسحاق بن زبریق دروغ مى گوید «3».
ب- عمرو بن حارث حمصى:
ذهبى مى گوید: عادل بودنش معلوم نیست «4».
ج- عبد اللّه بن سالم شامى حمصى:
ابو داود او را به خاطر گفته اش که «على کمک کرد به قتل ابو بکر و عمر» مذمت مى کرد «1». بنابر این وى «ناصبى» است و حرفش نشنیدنى، و به گمانم او، آفت این روایت باشد، و از روایت چنانکه پیدا است نشانه هاى دشمنى على (ع) مى بارد.
د- حمید بن عبد اللّه، یا حمید بن عبد الرحمن:
مجهولى است که کسى او را نمى شناسد.
ه- ابن عبد ربه:
اگر همان محمد مروزى باشد، چنانکه در «لسان المیزان» آمده «ضعیف» است «2». و اگر دیگرى باشد مجهول و ناشناس است، و خود بخارى که ذکرش کرده از او جز این نمى داند که «ابن عبد ربه» است و نه از او نام مى برد و نه جز این روایتى از وى مى آورد.
و- عاصم بن حمید حمصى شامى:
بزار مى گوید: او حدیثى نداشته تا ماهیت روایتش را بشناسیم. ابن قطان مى گوید: نمى دانیم که او «ثقه» است. «3»
ز- ابوذر غفارى:
نمى دانم این همان ابوذرى است که پیامبر (ص) در حقش مى فرماید: نه آسمان نیلگون سایه بر راستگوتر از ابوذر افکنده و نه زمین چون او به برگرفته است؟ یا آن که عثمان در باره اش مى گوید: پیر مردى دروغساز است. و او را سزاوارتر تبعید مى داند و مردن در تبعید؟ نمى دانم چه کسى در این باره قضاوت مى کند، کسى که تابع فرمایش پیامبر (ص) است یا آن که رفتار عثمان و گفتارش را مى پسندد و او را از هر خطا و گناهى پیراسته مى داند؟! به هر حال راویان بدى که نامشان پیش از نام ابوذر آمده براى رد و طرد این روایت کفایت مى نماید.
این سند که در لابلایش رجال «حمص» «1» لمیده اند سخن یاقوت حموى را بیاد مى آورد که «از شگفت ترین چیزها که در حال حمص دیده ام، فساد هواى آن است و خاکش که عقل را فاسد مى کنند چنانکه اهالیش ضرب المثل حماقتند.
و تندروترین افرادى که در صفین همراه معاویه و علیه على- رضى اللّه عنه- بودند، اهالى حمص بودند و اینها بیش از دیگران علیه حضرتش تحریک مى کردند و در جنگ علیه او کوشش مى نمودند. چون آن جنگ ها پایان یافت و آن زمان بگذشت، به شیعه افراطى بدل گشتند چندانکه در میانشان بسیار کسانند که پیروى مذهب نصیریه مى کنند و اصلشان شیعه امامیه ئى است که پیشینیان را بد مى گویند.
اینها متعهد گشته اند که از نخست تا به پایان در گمراهى بمانند و هیچوقت نبوده که بر صواب باشند.» «2»
همین روایت با لفظ و سندى دیگر
بیهقى از قول ابو الحسن على بن احمد بن عبدان از احمد بن عبید صفار از محمد بن یونس کدیمى از قریش بن انس از صالح بن ابى اخضر از زهرى از مردى به نام سوید بن یزید سلمى (یا ولید بن سوید) چنین ثبت کرده است که ابوذر مى گفت: از عثمان پس از چیزى که از او مشاهده کردم هرگز جز به نیکى یاد نخواهم کرد. من کسى بودم که وقتى پیامبر خدا (ص) تنها بود به دنبالش بودم.
روزى دیدم تنها نشسته است، فرصت تنهائیش را غنیمت شمرده آمده به کنارش نشستم. بعد ابو بکر آمده سلام کرد، آنگاه در سمت راست پیامبر خدا (ص) نشست، سپس عمر آمده سلام کرد و در سمت راست ابو بکر بنشست، سپس عثمان آمده سلام کرد و در سمت راست عمر نشست. در برابر پیامبر (ص) هفت ریگ بود- یا گفت: نه ریگ- آنها را بر گرفته بناگاه آن ریگ ها در دست وى تسبیح گفتند چنانکه آواى تسبیحشان که به همهمه زنبور عسل مى مانست شنیده شد. بعد آنها را فرو گذاشت و خاموش شدند. آنها را برگرفته در کف ابو بکر نهاد، تسبیح گفتند تا آواشان که به همهمه زنبور عسل مى مانست به گوش رسید. آنها را فرو
گذاشت خاموش گشتند. آنگاه آنها را برگرفته در کف عمر نهاد و تسبیح گفتند که آواشان را که به همهمه زنبور عسل مى مانست بشنیدم. آنها را بگذاشت خاموش شدند. بعد آنها را برگرفته در کف عثمان نهاد و تسبیح گفتند تا صدائى از آنها چون همهمه زنبور عسل بشنیدم. آنها را بگذاشت خاموش گشتند در این هنگام پیامبر (ص) فرمود: این خلافت پیامبر است.» «1»
در این سند علاوه بر افراد مجهول و ضعیف و کسى که عقلش دستخوش تشویش و اختلال گشته «2» و از وى- چنانکه در تهذیب التهذیب آمده «3»- در همین دوره اختلال عقلش روایت شده است کسى وجود دارد به نام محمد بن یونس کدیمى که شرح حالش را در جلد نهم بررسى کردیم و دیدیم دروغسازى جاعل است از خانواده اى مشهور به دروغ، کسى که از زبان پیامبر (ص) و از زبان علما دروغ مى ساخته است و شاید بیش از هزار حدیث از زبان راویان «ثقه» جعل کرده باشد.
بخوانید و به حیرت درآئید از خلافتى که با چنین یاوه هاى رسوائى تحکیم و برپا شده است. حیرت آورتر از آن کار حافظان حدیث آن جماعت است که این را در تألیفاتشان ثبت کرده و به آن استناد نموده اند بى آنکه کلمه اى از سستى سند و بطلانش به زبان آورند و در عین این که مى دانسته اند چه عیبناکى ها در آن است. «پروردگارت قطعا مى داند که چه در دل مى پرورند و چه اظهار مى دارند.»
از چیزهاى عجیبى که در این روایت جعلى یا مجعولاتى نظیر آن که در فضائل و مناقب حکام سه گانه یا چهار گانه ساخته اند، ترتیب دقیق و ثابتى است که در ذکر نام و تنظیم مقامشان رعایت شده است و مو نمى زند و اندک تغییرى نمى یابد. همواره و بدون استثنا نخست نام ابو بکر مى آید و بعد نام عمر و سوم نام عثمان و چهارم- اگر چهارمى داشته باشد- نام على (ع). پناه بر خدا! پندارى با هم تبانى داشته اند که چنین ترتیب دهند و در صف ترتیبى آنان هیچیک
بر دیگرى پیشى نگیرد و نه پس ماند. مثلا در روایت تسبیح گوئى ریگ ها چنین آمده است:
ابو بکر آمده سلام کرد، بعد عمر آمده سلام کرد، سپس عثمان آمده سلام کرد، آنگاه على آمده سلام کرد!
یا در روایت «بوستان» از قول انس چنین آمده:
ابو بکر آمد، بعد عمر آمد، سپس عثمان «1»
در روایت «چاه اریس» از قول ابو موسى چنین:
ابو بکر آمد، بعد عمر آمد، سپس عثمان «2»
در روایتى که مى گوید پیامبر (ص) بر بستر آرمیده بود و از او اجازه ورود خواستند، از قول عائشه چنین:
ابو بکر اجازه خواست، بعد عمر آمده اجازه خواست، سپس عثمان «3»
در روایت «ران و زانو» چنین:
ابو بکر اجازه خواست، بعد عمر آمده اجازه خواست، سپس عثمان «4»
در روایت جابر چنین:
اکنون مردى از اهل بهشت فرا خواهد رسید، و ابو بکر در رسید، بعد عمر در رسید، سپس عثمان «5»
در روایت «یکى از بوستان هاى مدینه» از قول بلال چنین:
ابو بکر آمده اجازه خواست، بعد عمر آمد، سپس عثمان. «6»
در حدیث «بشارت بهشت» از قول عبد اللّه بن عمر چنین:
ابو بکر آمده اجازه خواست، بعد عمر آمده اجازه خواست، سپس عثمان. «1»
در حدیث «نامزدى فاطمه زهرا» سلام اللّه علیها چنین:
ابو بکر آمد، بعد عمر، سپس على. «2»
در حدیث «بناى مسجد مدینه» از قول عائشه چنین:
ابو بکر سنگى آورده بگذاشت، بعد عمر سنگى آورده بنهاد، سپس عثمان سنگى آورده بنهاد. «3»
آیا این که بدین گونه از پى هم در مى آیند به حکم قدر است؟ یا در زمان پیامبر (ص) با هم قرار داشته اند که چنین وارد شوند و جز به این ترتیب در نیایند؟
یا یک قانون طبیعى است که تخلف نمى پذیرد و استثنا بر نمى دارد؟! یا اتفاقى است، ولى در تمام موارد به یک گونه صورت مى پذیرد؟! یا دلخواه جاعلان روایت است که مى خواهند ترتیب و مرتبه و درجات آنان چنین مى بوده باشد؟! ممکنست از آن میان فقط همین فرض- فرض اخیر- محقق و مسلم باشد

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 143

متن عربی

27- أخرج البخاری فی تاریخه الکبیر (4/ق 2/442) عن إسحاق بن إبراهیم، عن عمرو بن الحارث الزبیدی، عن ابن سالم، عن الزبیدی، قال حمید بن عبد اللَّه، عن عبد الرحمن بن أبی عوف، عن ابن عبد ربّه، عن عاصم بن حمید، قال: کان أبو ذر یقول: التمست النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم فی بعض حوائط المدینة فإذا هو قاعد تحت نخلة، فسلّم على النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم فقال: ما جاء بک؟ فقال: جئت النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم، فأمره أن یجلس، و قال: لیأتینا رجل صالح، فسلّم أبو بکر، ثم قال: لیأتینا رجل صالح، فجاء عمر فسلّم، و قال: لیأتینا رجل صالح فأقبل عثمان بن عفان، ثم جاء علیّ فسلّم فردّ علیه مثله، و مع النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم حصیات فسبّحن فی یده، فناولهنّ أبا بکر فسبّحن فی یده، ثم عمر فسبّحن فی یده، ثم عثمان فسبّحن فی یده.
رجال الإسناد:
1- إسحاق بن إبراهیم الحمصی المعروف بابن زبریق، قال النسائی: لیس بثقة و قال محمد بن عون: ما أشکّ أنّ إسحاق بن زبریق یکذب «2».
2- عمرو بن الحارث الحمصی، قال الذهبی «3»: لا تُعرف عدالته «4».
3- عبد اللَّه بن سالم الشامی الحمصی، کان یذمّه أبو داود لقوله: أعان علیّ

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 144

على قتل أبی بکر و عمر «1» فالرجل ناصبیّ لا یُصغى إلى قیله، و أحسب أنّه آفة الروایة، و هی کما ترى یطفح النصب من جوانبها.
4- حمید بن عبد اللَّه أو حمید بن عبد الرحمن، مجهول لا یعرف.
5- ابن عبد ربّه، إن کان هو محمد المروزی فهو ضعیف کما فی لسان المیزان «2» (5/244)، و إن کان غیره فهو مجهول، و نفس البخاری الذی ذکره لا یعرف منه إلّا أنّه ابن عبد ربّه، و لا یسمّیه و لا یذکر له غیر روایته هذه.
6- عاصم بن حمید الحمصی الشامی، قال البزار: لم یکن له من الحدیث ما نعتبر به حدیثه، و قال ابن القطّان: لا نعرف أنّه ثقة «3».
7- أبو ذر الغفاری، أنا لا أدری أنّ أبا ذر هذا هل هو الذی
یقول فیه رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم: «ما أظلّت الخضراء و لا أقلّت الغبراء على ذی لهجة أصدق من أبی ذر»
أو الذی یقول فیه عثمان: إنّه شیخ کذّاب، و رآه أهلًا لأن یهلک فی المنفى؟ و لست أدری من الحکم هاهنا، هل الذی یخضع لقول النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم؟ أو الذی یبرّر موقف عثمان و یبرّئه عن کلّ شیة؟ و على کلّ ففی من قبله من رواة السوء کفایة فی تفنید الحدیث.
و لعلّ الباحث بعد قراءة ما سردناه من حدیث أبی ذر و مواقفه و نقمته على عثمان، و ما جرى بینهما لا یذعن قطّ لهذه الأفیکة، و لا یصدّق أن یکون أبو ذر الصادق المصدّق هو صاحب هذه الروایة المختلقة.
و هذا الإسناد الملفّق من رجال حمص «4» یذکّرنی قول یاقوت الحموی فی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 145

معجم البلدان»
 (3/341) قال: و من عجیب ما تأمّلته من أمر حمص فساد هوائها و تربتها اللذین یفسدان العقل حتى یضرب بحماقتهم المثل، إنّ أشدّ الناس على علیّ رضى الله عنه بصفین مع معاویة کان أهل حمص، و أکثرهم تحریضاً علیه و جدّا فی حربه، فلمّا انقضت تلک الحروب و مضى ذلک الزمان صاروا من غلاة الشیعة، حتى إنّ فی أهلها کثیراً ممّن رأى مذهب النُصیریّة، و أصلهم الإمامیّة الذین یسبّون السلف، فقد التزموا الضلال أوّلًا و أخیراً، فلیس لهم زمان کانوا فیه على الصواب.
لفظ آخر بإسناد آخر:
أخرج البیهقی «2» عن أبی الحسن علیّ بن أحمد بن عبدان، عن أحمد بن عبید الصفّار، عن محمد بن یونس الکدیمی، عن قریش بن أنس، عن صالح بن أبی الأخضر، عن الزهری، عن رجل یقال له: سوید بن یزید السلمی- أو: الولید بن سوید- قال: سمعت أبا ذر یقول: لا أذکر عثمان إلّا بخیر بعد شی ء رأیته، کنت رجلًا أتتبّع خلوات رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم فرأیته یوماً جالساً وحده، فاغتنمت خلوته، فجئت حتى جلست إلیه، فجاء أبو بکر فسلّم علیه ثم جلس عن یمین رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم، ثم جاء عمر فسلّم و جلس عن یمین أبی بکر، ثم جاء عثمان فسلّم ثم جلس عن یمین عمر، و بین یدی رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم سبع حصیّات، أو قال تسع حصیّات، فأخذهنّ فی کفّه فسبّحن حتى سمعت لهنّ حنیناً کحنین النحل، ثم وضعهنّ فخرسن، ثم أخذهنّ فوضعهنّ فی کفّ أبی بکر فسبّحن حتى سمعت لهنّ حنیناً کحنین النحل، ثم وضعهنّ فخرسن، ثم تناولهنّ فوضعهنّ فی ید عمر فسبّحن حتى سمعت لهنّ حنیناً کحنین النحل، ثم وضعهن فخرسن، ثم تناولهنّ فوضعهنّ فی ید عثمان فسبّحن حتى سمعت لهنّ حنیناً کحنین النحل، ثم وضعهنّ فخرسن، فقال النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم: هذه خلافة النبوّة «3».

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 146

قال الأمینی: هذا الإسناد مضافاً إلى ما فی رجاله من المجهول و الضعیف و من تغیّر عقله «1» و أسنده إلیه من سمع عنه بعد اختلاطه، کما فی تهذیب التهذیب «2» (8/375).
فیه: محمد بن یونس الکدیمی، و قد عرّفناک ترجمته فی الجزء التاسع «3» (ص 311 الطبعة الأولى)، و أنّه کذّاب وضّاع من بیت عُرف بالکذب. کان یکذب على رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم و على العلماء، و لعلّه وضع على الثقات أکثر من ألف حدیث.
اقرأ و أعجب من خلافة تدعم بمثل هذه الخزایة، ثم اعجب من حفّاظ أخرجوها فی تآلیفهم محتجّین بها ساکتین عنها و هم یعلمون ما فیها من العلل، و إنّ ربّک لیعلم ما تکنّ صدورهم و ما یعلنون

لفت نظر:
من عجیب ما نراه فی هذه الروایة و أمثالها من الموضوعات فی مناقب الثلاثة أو الأربعة تنظیم هذا الصفّ المنضّد کالبنیان المرصوص الذی لا اختلاف فیه. فلا یأتی قطّ أوّلًا إلّا أبو بکر؛ و ثانیاً إلّا عمر، و ثالثاً إلّا عثمان، و رابعاً إن کان لهم رابع إلّا علیّ علیه السلام سبحان اللَّه فکأنّهم متبانون على هذا الترتیب، فلا یتقدّم أحد أحداً، و لا یتأخر أحد عن أحد، ففی حدیث التسبیح: جاء أبو بکر فسلّم، ثم جاء عمر فسلّم، ثم جاء عثمان فسلّم، ثم جاء علیّ فسلّم.
و فی حدیث البستان، عن أنس: جاء أبو بکر، ثم جاء عمر، ثم جاء عثمان «4».
و فی حدیث بئر أریس، عن أبی موسى: جاء أبو بکر، ثم جاء عمر، ثم جاء

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 147

عثمان «1».
و فی حدیث استئذانهم على النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم و هو مضطجع على فراشه، عن عائشة: استأذن أبو بکر، ثم جاء عمر فاستأذن، ثم جاء عثمان فاستأذن. راجع (ص 274) من الجزء التاسع.
و فی حدیث الفخذ و الرکبة: استأذن أبو بکر، ثم جاء عمر فاستأذن، ثم جاء عثمان فاستأذن. کما مرّ فی الجزء التاسع (ص 274، 275).
و فی حدیث جابر بالأسواف «2»: یطلع علیکم رجل من أهل الجنّة فطلع أبو بکر، ثم طلع عمر، ثم طلع عثمان.
مجمع الزوائد (9/57).
و فی حدیث حائط من حوائط المدینة، عن بلال: جاء أبو بکر یستأذن، ثم جاء عمر، ثم جاء عثمان.
فتح الباری «3» (7/30).
و فی حدیث التبشیر بالجنّة، عن عبد اللَّه بن عمر: جاء أبو بکر فاستأذن، ثم جاء عمر فاستأذن، ثم جاء عثمان فاستأذن «4».
و فی حدیث خطبة الزهراء فاطمة- سلام اللَّه علیها-: جاء أبو بکر، ثم عمر، ثم علیّ.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 10، ص: 148

ذخائر العقبى (ص 27).
و فی حدیث بناء مسجد المدینة عن عائشة: جاء أبو بکر بحجر فوضعه، ثم جاء عمر بحجر فوضعه، ثم جاء عثمان بحجر فوضعه «1».
فهل هذا حکم القدر یأتی بهم متتابعین؟ أو قضیّة التبانی طیلة حیاة النبیّ الأقدس صلى الله علیه و آله و سلم فلا یقبلون إلّا بهذا الترتیب؟ أو هو من حکم الطبیعة فلا یختلف و لا یتخلّف؟ أو أنّه من ولائد الاتّفاق لکنّه لم یتفاوت فی أیّ من الموارد؟ أو أنّه من مشتهیات الوضّاعین الذین یتحرّون ترتیب الفضیلة هکذا؟ و لعلّ القول بالأخیر هو المتعیّن فحسب