اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۰ خرداد ۱۴۰۳

معنای «مولیٰ» از نظر سبط ابن جوزی حنفی

متن فارسی

4- شمس الدین، سبط ابن جوزى حنفى، متوفاى 654 در (تذکره خواص الامّه) ص 18 گوید: علماء تاریخ متفق اند که داستان غدیر بعد از بازگشت پیغمبر صلى اللّه علیه و آله از حجة الوداع در هجدهم ذى حجه بوده، گرد آورد صحابه را و آنان یکصد و بیست هزار تن بودند و گفت:

«من کنت مولاه فعلى مولاه».. تا پایان حدیث پیغمبر اکرم تصریح بر این امر نموده، نه به طور تلویح و اشاره. و ابو اسحق ثعلبى در تفسیر خود به اسنادش آورده که: چون پیغمبر صلى اللّه علیه و آله این سخن را فرمود، در اقطار منتشر شد و در بلاد و شهرها شایع گشت ..

(سپس آنچه را که درباره آیه: سَأَلَ سائِلٌ .. ذکر شد، بیان نموده) بعد از آن گوید: و امّا قول او (پیغمبر صلى اللّه علیه و آله): «من کنت مولاه ..»
علماء عربیت گفته ‏اند که لفظ مولى به معانى متعددى آمده، (سپس از معانى مولى، نُه معنى «2» ذکر نموده بعد گوید: و دهم به معناى اولى است، خداى تعالى فرماید: فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ، هِیَ مَوْلاکُمْ‏. سپس شروع به ابطال یکایک معانى مذکوره نموده و گوید:

و مراد از (مولى) در حدیث مزبور، طاعت (فرمانبردارى) محضه و مخصوصه است، پس وجه دهم متعیّن است و آن: «اولى» است، و معناى (فرمایش پیغمبر صلى اللّه علیه و آله) چنین میشود: هر کس که من به او اولى (سزاوارتر) هستم از خود او، على اولى (سزاوارتر) است به او .. و حافظ، ابو الفرج، یحیى بن سعید ثقفى اصفهانى در کتاب خود (به نام مرج البحرین) تصریح به این معنى نموده. که نامبرده این حدیث را به اسناد خود از استادانش روایت نموده و در آن گوید: پس رسول خدا صلى اللّه علیه و آله دست علی علیه السّلام را گرفت و گفت: «من کنت ولیّه و اولى به من نفسه فعلی ولیّه»، پس دانسته شد که تمام معانى (مولى) به معناى دهم (اولى) باز گشت مینماید و سخن آن جناب (پیغمبر صلى اللّه علیه و آله) نیز دلالت به همین معنى دارد: «ألست اولى بالمؤمنین من انفسهم»؟ (یعنى: آیا نه این است که من اولى به مؤمنین هستم از خودشان؟)، و این نصّ صریحى است در اثبات امامت او (على علیه السّلام) و پذیرش طاعت او، و همچنین سخن پیغمبر صلى اللّه علیه و آله: «و ادر الحقّ معه حیثما دار و کیفما دار»
یعنى: «پروردگارا» او را محور و مدار حق قرار ده» تا آخر ..

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 681

متن عربی

4- قال شمس الدین سبط ابن الجوزی الحنفیّ: المتوفّى (654) فی تذکرة خواص الأمّة «3» (ص 18):

اتّفق علماء السِّیَر أنَّ قصّة الغدیر کانت بعد رجوع النبیّ صلى الله علیه و سلم من حجّة الوداع فی الثامن عشر من ذی الحجّة، جمع الصحابة و کانوا مائة و عشرین ألفاً،

و قال: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه». الحدیث.

نصّ صلى الله علیه و سلم على ذلک بصریح العبارة دون التلویح و الإشارة.

و ذکر أبو إسحاق الثعلبی فی تفسیره «4» بإسناده: أنَّ النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم لمّا قال ذلک طار فی الأقطار، و شاع فی البلاد و الأمصار. ثمّ ذکر ما مرّ فی آیة (سَأَلَ‏)، فقال:

فأمّا

قوله: «من کنت مولاه»

فقال علماء العربیّة: لفظ المولى ترد على وجوه.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 682

ثمّ ذکر من معانی المولى تسعة «1»، فقال:

و العاشر بمعنى الأَولى، قال اللَّه تعالى: (فَالْیَوْمَ لا یُؤْخَذُ مِنْکُمْ فِدْیَةٌ وَ لا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مَأْواکُمُ النَّارُ هِیَ مَوْلاکُمْ‏) «2». ثمّ طفق یبطل إرادة کلٍّ من المعانی المذکورة واحداً واحداً فقال:

و المراد من الحدیث الطاعة المحضة المخصوصة، فتعیّن الوجه العاشر، و هو: الأَولى و معناه: من کنت أولى به من نفسه فعلیٌّ أَولى به، و قد صرّح بهذا المعنى

الحافظ أبو الفرج یحیى بن سعید الثقفی الأصبهانی فی کتابه المسمّى ب (مرج البحرین) فإنّه روى هذا الحدیث بإسناده إلى مشایخه و قال فیه: فأخذ رسول اللَّه صلى الله علیه و سلم بید علیٍّ علیه السلام فقال: «من کنتُ ولیّه و أَولى به من نفسه فعلیٌّ ولیّه»، فعلم أنَّ جمیع المعانی راجعة إلى الوجه العاشر، و دلّ علیه أیضاً

قوله علیه السلام: «أ لست أَولى بالمؤمنین من أنفسهم؟»،

و هذا نصّ صریح فی إثبات إمامته و قبول طاعته، و کذا

قوله صلى الله علیه و سلم: «و أَدِرِ الحقّ معه حیثما دار و کیفما دار».