اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۷ اسفند ۱۴۰۲

سید مرتضى، علم الهدى

متن فارسی

سید مرتضى، علم الهدى، ذو المجدین، ابو القاسم: على بن حسین بن موسى ابن محمد بن موسى بن ابراهیم بن امام موسى کاظم علیه السلام.

قلم را نکوهش نتوان که چرا در تحدید عظمت شریف مرتضى درمانده، بلیغ سخنور را ملامت نشاید که زبانش به لکنت افتد و از بزرگداشت مقام ارجمند او چنانکه شاید برنیاید. زیرا مفاخر و کمالات این مرد بزرگ، در یک ناحیه از مدارج علم و شرف مقصور نمانده، مآثر مجد و یادگارهاى عظمت او قابل تعداد نیست تا سخندان بلیغ، در پیرامون آن داد سخن دهد، و یا دبیر نکته‏‌دان بخواهد نقاب از چهره آن برکشد.

در هر رشته از مراتب فضیلت بنگرى، مقامش ارجمند و والانگرى، بهر پایگاهى که در خاطر خیال بگزرانى، جولانگاه وسیعى ویژه او بینى: پیشواى فقه، پایه‏گزار اصول، استاد کلام، معلم حدیث، قهرمان جدل، نابغه‏اى در شعر، مقتدائى در لغت بل تمامى علوم عربیت و در تفسیر قرآن مجید، مرجع همگان، کوتاه سخن اینکه: گوى سبقت را در میدان همه فضائل و جلوه‏هاى هنر ربوده است.

اینها همه به اضافه نسبت پاک و تبار تابناک، افتخار مواریث نبوت و یادگارهاى مقام ولایت، به اضافه مساعى جمیله‏اى که در تشیید مبانى دین و مذهب بکار بسته و خدمات ارزنده‌‏اى که به عالم تشیع تقدیم داشته، و اینهاست که نام ارجمندش را جاوید و آوازه او را پاینده و عالمگیر ساخته است:

از جمله این فضائل و مفاخر، کتابها و رساله‏‌هائى است که از قلم تحریرش تراوش کرده و در اعصار و قرون، راهنماى پیشوایان علم و مذهب قرار گرفته،
اینک فهرست آن کتب و رسائل:
1- شافى، در امامت، مطبوع. 2- ملخص، در اصول.
3- ذخیره، در اصول. 4- جمل العلم و العمل.
5- غرر و درر، مطبوع. 6- تکمله غرر.
7- المقنع، در غیبت. 8- خلاف، در فقه.
9- ناصریه. در فقه، مطبوع. 10- مسائل حلبیه، دفتر اول.
11- مسائل حلبیه، دفتر دوم. 12- مسائل جرجانیه.
13- مسائل طوسیه. 14- مسائل صباویه.
15- مسائل تبانیات. «1» 16- مسائل سلاریه.
17- مسائل، در تفسیر چند آیه. 18- مسائل رازیه.
19- مسائل کلامیه. 20- مسائل صیداویه
21- مسائل دیلمیه، در فقه 22- کتاب البرق.
23- طیف الخیال. 24- شیب و شباب (پیرى و جوانى) مطبوع.
25- مقمصه. 26- مصباح، در فقه.
27- نصر الروایة. 28- الذریعه، در اصول فقه.
29- شرح بائیه حمیرى. 30- تنزیه الانبیاء، مطبوع.
31- ابطال القول بالعدد. 32- محکم و متشابه.
33- النجوم و المنجمون. 34- متولى غسل الامام.
35- اصول اعتقادیه. 36- احکام اهل آخرت.
37- معنى عصمت 38- وجیزه، در غیبت
39- تقریب الاصول. 40- طبیعة المسلمین.
41- رساله در حقیقت علم الهى. 42- رساله در اراده.
43- رساله در اراده، دفتر دوم 44- رساله، در توبه.
ترجمه الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏8، ص: 69
45- رساله، در تأکید. 46- رساله، در متعه.
47- دلیل خطاب. 48- طرق استدلال.
49- کتاب وعید. 50- شرح یکى از قصائد (سروده مؤلف)
51- حدود و حقایق 52- مفردات، در اصول فقه.
53- موصلیه، (پاسخ سه پرسش) 54- موصلیه، دفتر دوم، نه پرسش.
55- موصلیه دفتر سوم، 109 پرسش. 56- مسائل طرابلسیه، دفتر اول.
57- طرابلسیه، دفتر دوم، 13 پرسش «1». 58- مسائل میافارقین، 65 پرسش.
59- مسائل رازیه، 14 پرسش. 60- مسائل محمدیات، 5 پرسش.
61- مسائل بادرات، 24 پرسش 62- مسائل مصریه، دفتر اول، 5 پرسش.
63- مصریات، دفتر دوم، 24 پرسش. 64- مسائل رملیات، 7 پرسش.
65- مسائل گوناگون، در حدود صد پرسش. 66- مسائل رسیه، دفتر اول «2».
67- مسائل رسیه، دفتر دوم. 68- انتصار، منفردات امامیه. مطبوع.
69- تفضیل انبیاء بر ملائکه.
70- نقض، بر ابن جنى، در حکایت و محکى.
71- دیوان شعر، بیش از 20000 بیت.
72- صرفه، در اعجاز قرآن.
73- رساله باهره، در عترت طاهره.
74- نقض گفتار ابن عدى در ما لا یتناهى.
75- جواب ملاحده، در قدم عالم.
76- تتمة الاعراض، از جمع‏آورى ابى رشید.
77- ازدواج عمر با دختر امیر المؤمنین
78- انقاذ بشر، از قضا و قدر، مطبوع.
79- رد بر قائلین عدد، در ایام ماه رمضان
80- تفسیر سوره حمد و قسمتى از سوره بقره.
81- رد بر ابن عدى در حدوث اجسام
82- تفسیر آیه: قل تعالوا أتل ما حرّم ربّکم …
83- کتاب ثمانین «1».
84- سخنى با آنکس که به آیه «و لقد کرّمنا بنى آدم و حملناهم فى البرّ و البحر» متشبث شده.
85- تفسیر آیه لیس على الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات جناح فیما طعموا.
86- تتبع ابیاتى از متنبى که ابن جنى درباره آن بحث کرده.

  الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 354

متن عربی

الشاعر

السیّد المرتضى علم الهدى ذو المجدین، أبو القاسم علیّ بن الحسین بن موسى بن محمد بن موسى بن إبراهیم ابن الإمام موسى الکاظم علیه السلام.

لا عتب على الیراع إذا وقف عن تحدید عظمة الشریف المبجّل، کما أنّه لا لوم على المِدْرهِ ( «3») اللَّسِن إذا تلجلج فی الإفاضة عن رفعة مقامه؛ فإنّ نواحی فضله لا تنحصر بواحدة، و لا إنّ مآثره معدودة یحاولها البلیغ المفوّه، و یتحرّى الإبانة عنها الکاتب المتشدِّق، أو یلقی عنها الخطیب المفصح، فإلى أیّ منصّةٍ من الفضیلة نحوت فله فیها الموقف الأسمى، و إلى أیِّ صهوةٍ وقع خیالک فله هنالک مرتبع ممنّع، فهو إمام الفقه، و مؤسِّس أصوله، و أستاذ الکلام، و نابغة الشعر، و راویة الحدیث، و بطل المناظرة، و القدوة فی اللغة، و به الأُسوة فی علوم العربیّة کلّها، و هو المرجع فی تفسیر کتاب اللَّه العزیز، و جماع القول أنّک لا تجد فضیلة إلّا و هو ابن بجدتها.

أضف إلى ذلک کلّه نسبه الوضّاح، و حسبه المتألّق، و أواصره النبویّة الشذیّة، و مآثره العلویّة الوضیئة إلى أیادیه الواجبة فی تشیید المذهب، و مساعیه المشکورة عند الإمامیّة جمعاء، و هی التی خلّدت له الذکر الحمید و العظمة الخالدة، و من هذه

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 355

الفضائل ما خطّه مِزبرُه القویم من کتب و رسائل استفاد بها أعلام الدین فی أجیالهم و أدوارهم، و إلیک أسماءها:

1- الشافی فی الإمامة/ 2- الملخّص فی الأصول/ 3- الذخیرة فی الأصول

4- جمل العلم و العمل/ 5- الغُرر و الدرر/ 6- تکملة الغُرر

7- المقنع فی الغَیْبة/ 8- الخلاف فی الفقه/ 9- الناصریّة فی الفقه

10- الحلبیّة الأولى/ 11- الحلبیّة الأخیرة/ 12- المسائل الجرجانیّة

13- المسائل الطوسیّة/ 14- المسائل الصباویّة/ 15- المسائل التبّانیات ( «1»)

16- المسائل السلّاریّة/ 17- مسائل فی عدّة آیات/ 18- المسائل الرازیّة

19- المسائل الکلامیّة/ 20- المسائل الصیداویّة/ 21- الدیلمیّة فی الفقه

22- کتاب البرق/ 23- طیف الخیال/ 24- الشیب و الشباب

25- المقمصة/ 26- المصباح فی الفقه/ 27- نصر الروایة

28- الذریعة فی أصول الفقه/ 29- شرح بائیّة الحمیری/ 30- تنزیه الأنبیاء

31- إبطال القول بالعدد/ 32- المحکم و المتشابه/ 33- النجوم و المنجِّمون

34- متولِّی غسل الإمام/ 35- الأصول الاعتقادیّة/ 36- أحکام أهل الآخرة

37- معنى العصمة/ 38- الوجیزة فی الغَیْبة/ 39- تقریب الأصول

40- طبیعة المسلمین/ 41- رسالة فی علم اللَّه/ 42- رسالة فی الإرادة

43- أیضاً رسالة فی الإرادة/ 45- رسالة فی التأکید/ 44- رسالة فی التوبة

46- رسالة فی المتعة/ 47- دلیل الخطاب/ 48- طرق الاستدلال

49- کتاب الوعید/ 50- شرح قصیدة له/ 51- الحدود و الحقائق

52- مفردات فی أصول الفقه/ 53- الموصلیّة، ثلاث مسائل

54- الموصلیّة الثانیة، تسع مسائل/ 55- الموصلیّة الثالثة (109) مسائل

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 356

56- المسائل الطرابلسیّة الأولى/ 57- الطرابلسیّة الأخیرة (13) مسألة ( «1»)

58- مسائل میافارقین (65) مسألة/ 59- المسائل الرازیّة (14) مسألة 60- المسائل المحمدیّات (5) مسائل/ 61- المسائل البادرات (24) مسألة

62- المسائل المصریّة الأولى (5) مسائل/ 63- المصریّات الثانیة

64- المسائل الرملیّات (7) مسائل/ 65- مسائل فی فنون شتّى، نحو مائة مسألة

66- المسائل الرسیّة الأولى ( «2»)/67- المسائل الرسیّة الثانیة

68- الانتصار فیما انفردت به الإمامیّة/ 69- تفضیل الأنبیاء على الملائکة

70- النقض على ابن جنّی فی الحکایة و المحکی/ 71- دیوان شعره یزید على عشرین ألف بیت

72- الصِّرفة فی بیان إعجاز القرآن/ 73- الرسالة الباهرة فی العترة الطاهرة

74- نقض مقالة ابن عدیّ فیما لا یتناهى/ 75- جواب الملاحدة فی قِدَم العالم

76- تتمّة الأعراض من جمع أبی رشید/ 77- نکاح أمیر المؤمنین ابنته من عمر

78- إنقاذ البشر من القضاء و القدر/ 79- الردّ على أصحاب العدد فی شهر رمضان

80- تفسیر الحمد و قطعة من سورة البقرة/ 81- الردّ على ابن عدیّ فی حدوث الأجسام

82- تفسیر قوله تعالى: (قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ‏) ( «3»)

83- کتاب الثمانین ( «4»)

84- الکلام على من تعلّق بقوله: (وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ)( «5»)

85- تفسیر قوله: (لَیْسَ عَلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِیما طَعِمُوا) ( «6»)

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 357

86- تتبّع أبیات للمتنبّی التی تکلّم علیها ابن جنّی.