اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۹ فروردین ۱۴۰۳

شرح حال ابوالحسن المنصور باللّه

متن فارسی

او امام المنصور باللّه عبد اللّه بن حمزة بن سلیمان بن حمزة بن على بن حمزة بن هاشم بن حسن بن عبد الرحمن بن یحیى بن ابى محمد بن عبد اللّه بن حسین ابن ترجمان الدین قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم طباطبا بن حسن بن حسن ابن على بن ابیطالب علیه السلام است.

او یکى از امامان زیدیه در کشور یمن بود که شرافت خانوادگى را با بزرگىذاتى جمع کرده بود، او در عین آنکه از خانواده بسیار بزرگ و از دودمان على علیه السلام بوده داراى دانش فراوان و فضائل فوق العاده زیاد نیز بوده است. او شمشیر و قلم، علم و علم، ادب و فرهنگ را در یکجا جمع کرده تا جائیکه یکى از امامان زیدیه در یمن شده بود. او در فقه و نگارش و شعر سرآمد اقران خود بوده تا آنجا که صاحب حدائق و نسمه او را شاعرترین پیشوایان زیدیه به حساب آورده‌اند.

او داراى حافظه عجیبى بود که جمال الدین عمران بن حسن از بعضى از کسانى که معروف به حافظه قوى بوده‌اند نقل می‌کند که گفته است: «من صد هزار بیت شعر حفظ دارم، و فلانى (اسم یکى از ادباء را برد) نیز همانند من است اما حافظه ما در برابر امام منصور باللّه بسیار ناچیز است».

و عماد الدین ذو الشرفین می‌گوید: با او کتاب شعرى دیدم، به من گفت: آن را خوانده و حفظ کرده‌ام و از هر قصیده‌اى از آن که می‌خواهى از من سؤال کن، من نیز از اول و وسط و آخر آن از هر قصیده‌اى بیتى را یادآور می‌شدم و او تمام آن قصیده را می‌خواند.

او در اصول دین و اصول فقه پیش حسام الدین ابى محمد حسن بن محمد رصاص درس خواند و کتاب‏هاى ارزنده‌اى در قسمت‏هاى مختلف فقه و اصول و کلام و حدیث و مذهب و ادب تألیف نمود که از آن جمله است:
1- صفوة الاختیار فى اصول الفقه 2- حدیقة الحکم النبویة شرح الاربعین السلفیه 3- الشافى فى اصول الدین، چهار جلد 4- الرسالة الهادیه بالادلة البادیة فى السبى 5- الاجوبة الکافیة بالادلة الوافیه 6- الدرة الیمنیه فى احکام السبى و الغنیمه 7- الاختیار المنصوریة فى المسائل الفقهیة 8- الایضاح لعجمة الافصاح اکثرش در سیره است 9- الفتاوى طبق کتب فقهیه نوشته شده 10- الرسالة القاهرة بالادلة الباهرة در فقه 11- الرسالة الحاکمة بالادلة العالمة 12- الناصحة المشیرة بترک الاعتراض على السیرة 13- العقیدة النبویة فى الاصول الدینیة 14- الرسالة الفارقة بین الزیدیة و المارقه 15- الرسالة النافعه بالادلة القاطعه 16- الرسالة الکافیة الى اهل العقولالوافیة 17- الرسالة الناصحة بالادلة الواضحة در دو جزء، جزء اول در اصول دین و جزء دوم در فضائل عترت طاهرة 18- الجوهرة الشفافة فى جواب الرسالة الطوافة «1» 19- الاجوبة الرافعة للاشکال 20- الزبدة فى اصول الدین 21- العقد الثمین فى الامامة 22- القاطعة للاوراد فى الجهاد 23- تحفة الاخوان 24- الرسالة التهامیة 25- دیوان او.

«المنصور باللّه» بدون آنکه پروپاکاندى درباره امامتش بشود، در این راه کوشش و مبارزه می‌کرد و در این باره کوشش‏هاى فراوانى داشته است و ابتداى دعوتش در ماه ذیقعده سال 593 ه بود و در ربیع الاول سال 594 ه مردم با او بیعت کردند و او مبلغانش را به سوى خوارزم شاه متوفى در سال 622 ه فرستاد و سلطان آنها را با گرمى پذیرفت و مدتى در یمن به او منصب زعامت داد تا آنکه در سال 614 ه فوت کرد و تولدش در سال 561 ه بوده است.

و از بهترین اشعارى که بعد از مرگش درباره او گفته شده شعرى است که پسرش «الناصر لدین اللّه ابى القاسم محمد بن عبد اللّه» درباره‌اش گفته و آن 41 بیت است.

در کتاب «الحدائق الوردیه» درباره شخصیت او در حدود شصت صفحه نوشته شده و قسمتى از کتاب‏ها و سخنرانی‌هایش را در مورد تبلیغات مذهبى و دعوت مردم به سوى خویش و مقدار زیادى از مناقب و کرامات و مقامات و اشعارش را آورده است.

صاحب حدائق فرزندان ذکورش را اینطور شمرده است:
محمد الناصر لدین اللّه- احمد المتوکل على اللّه- على- حمزه که در کودکى فوت کرد- ابراهیم- سلیمان- حسن- موسى- یحیى- ادریس که در کودکى مرد- قاسم- فضل که فوت کرد- جعفر و عیسى که بلا عقب بودند- داود- حسین.و دخترانش از این قرار بودند: زینب- سیده- فاطمه- حمانة- رملة- نفیسة- مریم- مهدیة- آمنة- عاتکة.

و در کتاب «نسمة السحر فیمن تشیع و شعر» جلد 2 نیز شرح حال المنصور باللّه آمده است.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 625

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 625

الشاعر

الإمام المنصور باللَّه عبد اللَّه بن حمزة بن سلیمان بن حمزة بن علیّ بن حمزة بن هاشم بن الحسن بن عبد الرحمن بن یحیى بن أبی محمد عبد اللَّه بن الحسین بن ترجمان الدین القاسم بن إبراهیم طباطبا بن إسماعیل بن إبراهیم بن الحسن بن الحسن ابن الإمام علیّ بن أبی طالب؛ أحد أئمّة الزیدیّة فی دیار الیمن، قرن بین شرف النسب و المجد المکتسب، و ضمّ إلى شرفه الوضّاح علماً جمّا، و إلى نسبه العلویّ الشریف فضائل کثیرة، جمع بین السیف و القلم فرفّ علیه العِلم و العَلم، و شفع علمه الرائق بأدبه الفائق، فأصبح إمام الیمن فی المذهب، و فی الجبهة و السنام من فقهائها، کما أنَّه عُدَّ من أفذاذ مؤلّفیها، و أشعر الدعاة من أئمّتها، بل أشعر أئمّة الزیدیّة على الإطلاق کما قاله صاحبا الحدائق و النسمة.

کان آیة فی الحفظ، حکى جمال الدین عمران بن الحسن عن بعض المعروفین بقوّة الحافظة: إنّی أحفظ مائة ألف بیت شعر، و فلان- ذکر رجلًا من أهل الأدب- یحفظ أیضاً مثلی، و نحن لا نعدُّ حفظنا إلى جنب حفظ الإمام المنصور باللَّه شیئاً.

و قال عماد الدین ذو الشرفین: رأیت مع الإمام مجلّداً فی الشعر فقال: قرأته و حفظته فخذه و سلنی عن أیّ قصیدة منه شئت، فجعلت أسأله من أوّله و وسطه و آخره، و أنا أذکر له بیتاً من القصیدة فیأتی بتمامها.

قرأ فی الأُصولین على حسام الدین أبی محمد الحسن بن محمد الرصاص، و ألّف کتباً ممتعة فی شتّى المواضیع من الفقه و أصوله و الکلام و الحدیث و المذهب و الأدب، منها:

1- صفوة الاختیار فی أصول الفقه.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 626

2- حدیقة الحکم النبویّة شرح الأربعین السلفیّة.

3- الشافی فی أُصول الدین- أربعة أجزاء.

4- الرسالة الهادیة بالأدلّة البادیة، فی السبی.

5- الأجوبة الکافیة بالأدلّة الوافیة.

6- الدرّة الیمنیّة فی أحکام السبی و الغنیمة.

7- الاختیار المنصوریّة فی المسائل الفقهیّة.

8- الإیضاح لعجمة الإفصاح، أکثره یتعلّق بالسیر.

9- کتاب الفتاوى، مرتّب علی کتب الفقه.

10- الرسالة القاهرة بالأدلّة الباهرة، فی الفقه.

11- الرسالة الحاکمة بالأدلّة العالمة.

12- الناصحة المشیرة بترک الاعتراض علی السیرة.

13- العقیدة النبویّة فی الأُصول الدینیّة.

14- الرسالة الفارقة بین الزیدیّة و المارقة.

15- الرسالة النافعة بالأدلّة القاطعة.

16- الرسالة الکافیة إلی أهل العقول الوافیة.

17- الرسالة الناصحة بالأدلّة الواضحة «1».

18- الجوهرة الشفّافة فی جواب الرسالة الطوّافة «2».

19- الأجوبة الرافعة للإشکال.

20- الزبدة فی أصول الدین.

21- العقد الثمین فی الإمامة.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 627

22- القاطعة للأوراد فی الجهاد.

23- کتاب تحفة الإخوان.

24- الرسالة التهامیّة، دیوانه.

کان المترجم یجاهد و یجادل دون دعایته فی الإمامة، و له فی ذلک مواقف و مجاهدات، و کانت بدء دعوته سنة (593) فی شهر ذی القعدة، و بایعه الناس فی ربیع الأوّل سنة (594)، و أرسل دعاته إلى خوارزم شاه المتوفّى (622) و تلقّاهم السلطان بالقبول و الإکرام، و أشغل ردحاً من الزمن منصّة الزعامة فی الدیار الیمنیّة إلى أن توفّی سنة (614)، و کانت ولادته سنة (561)، و من مختار ما رُثی به قصیدة ولده الناصر لدین اللَّه أبی القاسم محمد بن عبد اللَّه، و هی واحد و أربعون بیتاً مطلعها:

بفی الشامتین التربُ إن یکُ نالنی             مصابُ أبی أو هدَّ من عظمه أزری‏

على حین أعیا المقرباتِ فراقُه             و شنّت له أنیابُ ذی لبدٍ حسرِ

فإن یک نسوانٌ بکین فقد بکتْ             علیه الثریّا فی کواکبها الزهرِ

و إن تشمتِ الأعداءُ یوماً فإنَّنی             على حدثانِ الدهرِ کالکوکبِ الدرّی‏

 

توجد فی الحدائق الوردیّة «1» للمترجم ترجمة ضافیة فی ستّین صحیفة، تحتوی جملة من کتاباته و خطاباته فی دعایاته و جهاداته، و شیئاً کثیراً من مناقبه و کراماته و مقاماته، و شطراً وافراً من شعره فی مواضیع متنوّعة، و منه قوله کتبه إلى زوجته المسمّاة- متعة- یُعزّیها عن أخیها:

الحمدُ للَّهِ الذی لم یزْل             أحکامُه فی خلقه ماضیه‏

و کلُّ من کان بها راضیاً             فإنَّه فی عیشةٍ راضیه‏

و کلُّ من کان لها ساخطاً             فأُمّه فی سقرٍ هاویه‏

 

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 628

کم قائلٍ قد قال یا لیتَها             عند الرزایا کانت القاضیه‏

یا بنت فضلٍ أین فضلٌ و هل             باقٍ على الأیّام أو باقیه‏

کم من ملوکٍ طال ما عمّروا             فهل لهم فی الأرضِ من باقیه‏

أین النبیُّ المصطفى أحمدٌ             و صنوه حیدرٌ و الزاکیه‏

فسلّمی الأمرَ لمن أمرُهُ             ینطحُ غلبَ العصَبِ العالیه‏

و من إذا عاصاه ذو نخوةٍ             صبَّ علیه الأخذةَ الرابیه‏

لا یغلب اللَّهَ على أمرِهِ النافذِ             من راقٍ و لا راقیه‏

 

إلى آخر [الأبیات‏]

و من قصیدة کبیرة له فی الحماسة یذکر أجداده بأسمائهم و یفتخر بهم:

کم بین قولی عن أبی عن جدِّه             و أبو أبی فهو النبیُّ الهادی‏

و فتىً یقول حکى لنا أشیاخُنا             ما ذلک الإسنادُ من إسنادی‏

ما أحسنَ النظرَ البلیغَ لمنصفٍ             فی مقتضى الإصدارِ و الإیرادِ

خذ ما دنا و دعِ البعیدَ لشأنِهِ             یغنیکَ دانیهِ عن الأبعادِ

 

ذکر صاحب الحدائق له من الأولاد الذکور:

محمد الناصر لدین اللَّه، أحمد المتوکّل على اللَّه، علیّ، حمزة درج صغیراً، إبراهیم، سلیمان، الحسن، موسى، یحیى، إدریس درج صغیراً، القاسم، فضل درج، جعفر لا عقب له، عیسى لا عقب له، داود، حسین درج.

و من البنات: زینب، سیّدة، فاطمة، جمانة، رملة، نفیسة، مریم، مهدیّة، آمنة، عاتکة، و للمترجم ترجمة فی نسمة السحر فیمن تشیّع و شعر «1» (ج 2).