اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۳ اسفند ۱۴۰۲

شمس الدین محفوظ بن وشاح حلی

متن فارسی

شیخ شمس الدین محفوظ بن وشاح بن محمد ابو محمد حلى اسدى از اقطاب فقاهت و از بزرگان علم و ادب است. او از کسانى است که بر اریکه زعامت دینى و فتوى تکیه داشته و مرجع حل مشکلات و مراجعات مردم، و از مشایخ اجازه کسانى که از شیخ نجم الدین محقق حلى متوفى در سال 667 ه روایت می کرده‌اند بوده است.

و حافظ محقق کمال الدین على بن شیخ شرف الدین حسین بن حماد لیثى واسطى از او روایت می کند.

و شارح قصائد هفتگانه علویات سروده ابن ابى الحدید موسوم به «غرر الدلائل» نیز از او روایت می کند و در اول همان کتاب می گوید: این قصائد را بر استادم امام عالم فقیه محقق شمس الدین ابى محمد محفوظ بن وشاح قدس اللّه روحه قرائت کردم و این عمل در خانه‌اش در «حله» در صفر سال 680 ه واقع شده است.

امینى می گوید:
فکر می کنم که شارح این قصائد صفى الدین محمد بن حسن بن ابى الرضاى علوى بغدادى صاحب قصیده بائیه باشد که قصیده بائیه را در مرگ شمس الدین محفوظ سروده است، در هر صورت خدا داناتر است.
میان شاعر ما و استادش محقق حلى، مکاتباتى واقع شده که از آن جمله است آن چیزى که شیخ ما صاحب معالم در اجازه بزرگش آورده است.

از تاریخ ولادت شیخ ما شمس الدین و وفاتش آگاهى درستى نداریم، مگر اینکه می دانیم او تا سال 680 ه زنده بوده و علامه سماوى وفاتش را در حدود سال 690 ه دانسته است و انسان جستجوگر، از قصائدى که بزرگان معاصرینش در مرگ او گفته‌اند می تواند عظمت مقام علمى و شخصیت اجتماعیش را در یابد.

پسر او ابو على محمد مشهور به تاج الدین بن وشاح است که قاضى حله بوده است.

صفى الدین حلى که در جلد ششم این کتاب شرح حالش خواهد آمد، درباره او مرثیه‌اى گفته که در دیوانش صفحه 256 موجود است و نیز قصیده دیگرى در حدود 53 بیت در دیوانش صفحه 410 دارد که در آن از گفته‌اى که به او از قولش نسبت داده‌اند عذر خواهى می کند.

و از «آل محفوظ» در سوریه و عراق هم اکنون افراد شایسته‌اى هستند که استاد، حسین بن شیخ على بن شیخ محمد جواد بن شیخ موسى آل محفوظ کاظمى رساله‌اى درباره شرح حال خانواده بزرگوارش نوشته است و شرح حال بزرگان این خانواده بزرگ را سیدنا صدر کاظمى در تکمله امل الآمل و شیخ رازى صاحب «الذریعه» در وفیات الاعلام آورده‌اند. در کتاب «امل الآمل» و غیره شرح حال فردى بنام «سدید الدین سالم بن محفوظ بن عزیزة بن وشاح سوریه‌اى» آمده که محقق حلى متوفى در سال 667 ه بر او قرائت کرده و سید بن طاووس متوفى 664 ه و پدر علامه حلى از او روایت کرده‌اند در صورتى که علامه در سال 648 ه متولد شده است.

و صاحب «روضات الجنات» در صفحه 301 از کتابش استظهار کرده که او پسر شاعر ما (شمس الدین محفوظ) است و حال آنکه چنین استظهارى درست به نظر نمی آید، زیرا شاعر ما یکى از کسانى است که از محقق حلى روایت می کند.
بنابراین چگونه ممکن است سالمى که محقق حلى بر او قرائت کرده پسرش باشد؟
به علاوه طبقه کسانى که از سالم روایت کرده‌اند طبقه مشایخ شمس الدین محفوظ هستند و مقتضاى آن اینست که از پدرش مقدم باشد؟
و آنچه که نظر ما را تأیید می کند اینست که از پسر شاعر ما «ابو على محمد تاج الدین بن محفوظ» که در امل الآمل شرح حالش آمده سید تاج الدین ابن معیة متوفى در سال 776 ه روایت می کند و صفى الدین متوفى در سال 752 ه در مرثیه‌اش شعر گفته است و اگر سالم برادر او بود، می باید کسانى که از او روایت می کنند از اهل این طبقه باشند، نه مردم یک قرن پیش از آن.

  الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 681

متن عربی

الشاعر

الشیخ شمس الدین محفوظ بن وشاح بن محمد أبو محمد الحلّی الأسدی، قطب من أقطاب الفقاهة، و طود راسٍ للعلم و الأدب؛ کان متکئاً على أریکة الزعامة الدینیّة، و مرجعاً فی الفتوى، و منتجعاً لحلِّ المشکلات، و کهفاً تأوی إلیه العفاة، و الحکم الفاصل للدعاوی، و من مشایخ الإجازة الراوین عن الشیخ نجم الدین المحقّق الحلّی المتوفّى (667)، و یروی عنه الحافظ المحقّق کمال الدین علی ابن الشیخ شرف الدین الحسین بن حمّاد اللیثی الواسطی، و یروی عنه شارح القصائد السبع العلویّات

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 681

لابن أبی الحدید بشرحه الموسوم بغرر الدلائل، قال فی أوّل الشرح:

کنت قرأت هذه القصائد على شیخی الإمام العالم، الفقیه المحقّق، شمس الدین أبی محمد محفوظ بن وشاح- قدس اللَّه روحه- و ذلک بداره بالحلّة فی صفر من سنة ثمانین و ستمائة، و رواها لی عن ناظمها و راقم علمها.

قال الأمینی: أحسب أنَّ شارح القصائد هو صفیّ الدین محمد بن الحسن بن أبی الرضا العلوی البغدادی، صاحب البائیّة فی رثاء المترجم، و اللَّه العالم.

جرت بین شیخنا المترجم و بین شیخه المحقّق الحلّی مکاتبات، منها ما ذکره شیخنا صاحب المعالم فی إجازته الکبیرة «1»، قال نقلًا عن الشهید الأوّل «2»:

إنّه کتب إلى الشیخ المحقّق نجم الدین السعید أبیاتاً، من جملتها:

أغیبُ عنک و أشواقی تجاذبُنی             إلى لقائِک جذبَ المغرمِ العانی‏

إلى لقاءِ حبیبٍ شبهِ بدرِ دجىً             و قد رماه بإعراضٍ و هجرانِ‏

 

و منها:

قلبی و شخصُک مقرونان فی قرَنٍ             عند انتباهی و عند النوم یغشانی‏

حللت منّی محلَّ الروحِ فی جسدی             فأنت ذکریَ فی سرّی و إعلانی‏

لو لا المخافةُ من کرهٍ و من مللٍ             لطال نحوک تردادی و إتیانی‏

یا جعفر بن سعید یا إمام هدىً             یا أوحدَ الدهرِ یا من ما له ثانی‏

إنِّی بحبِّکَ مغرىً غیرُ مکترثٍ             بمن یلومُ و فی حبّیک یلحانی‏

فأنت سیّد أهلِ الفضلِ کلِّهمُ             لم یختلف أبداً فی فضلک اثنانِ‏

 

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 682

و منها:

فی قلبِکَ العلمُ مخزونٌ بأجمعِهِ             تهدی به من ضلالٍ کلَّ حیرانِ‏

و فوک فیه لسانٌ حشوُهُ حکمٌ             تروی به بزلال کلَّ ظمآنِ‏

و فخرک الراسخُ الراسی و زنتَ به             رضوى فزاد على رضوى و ثهلانِ‏

و حسنُ أخلاقک اللّاتی فضلتَ بها             کلَّ البریّة من قاصٍ و من دانِ‏

تغنی عن المأثرات الباقیات و من             یحصی جواهر أجبالٍ و کثبانِ‏

یا من علا درج العلیاء مرتقیاً             أنت الکبیرُ العظیمُ القدرِ و الشانِ‏

 

فأجابه المحقّق بقوله:

لقد وافتْ قصائدُکَ العوالی             تهزُّ معاطفَ اللفظِ الرشیقِ‏

فضضتُ ختامهنَّ فخلتُ أنّی             فضضتُ بهنَّ عن مسکٍ فتیقِ‏

و جال الطرفُ منها فی ریاضٍ             کُسینَ بناضرِ الزهرِ الأنیقِ‏

فکم أبصرتُ من لفظٍ بدیعٍ             یدلُّ به على المعنى الدقیقِ‏

و کم شاهدتُ من علمٍ خفیٍّ             یقرِّبُ مطلب الفضلِ السحیقِ‏

شربتُ بها کؤوساً من معانی             غنیتُ بشربهنَّ عن الرحیقِ‏

و لکنِّی حملت بها حقوقاً             أخاف لثقلهنّ من العقوقِ‏

فَسِرْ یا أبا الفضائل بی رویداً             فلست أطیقُ کفرانَ الحقوقِ‏

و حمِّل ما أطیق به نهوضاً             فإنّ الرفقَ أنسبُ بالصدیقِ‏

فقد صیّرْتَنی لعُلاکَ رقّا             ببرِّک بل أرقَّ من الرقیقِ‏

 

و کتب بعدها نثراً توجد جملة منه فی الإجازات.

لم نقف على تاریخی ولادة شیخنا شمس الدین و وفاته، غیر أنَّا نقطع بحیاته إلى سنة (680)، و قد قرّب العلّامة السماوی وفاته بسنة تسعین بعد الستمائة، و للباحث

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 683

أن یقف على مواقفه العظیمة فی الفضائل بالقصائد التی رثاه بها أعلام عصره، منها رثاء العلّامة الحجّة الفقیه الصالح صفیّ الدین محمد بن الحسن أبی الرضا العلوی البغدادی، یقول فی قصیدته:

مصابٌ أصابَ القلبَ منه وجیبُ             و صابتْ لجفنِ العینِ فیه غروبُ‏

یعزُّ علینا فقدُ مولىً لفقدِهِ             غدت زهرةُ الأیّامِ و هی شحوبُ‏

و طاب له فی الناس ذکرٌ و محتدٌ             کما طاب منه مشهدٌ و مغیبُ‏

ألا لیتَ شمسَ الدین بالشمسِ یقتدی             فیصبحَ فینا طالعاً و یغیبُ‏

فمن ذا یحلُّ المشکلاتِ و من إذا             رمى غرض المعنى الدقیقِ یصیبُ‏

و من یکشفُ الغمّاءَ عنّا و من له             نوالٌ إذا ضنَّ الغمام یصوبُ‏

فلا قامَ جنحَ اللیلِ بعدک خاشعٌ             و لا صام فی حرِّ الهجیر منیبُ‏

و لا سالَ فوق الطرسِ من کفِّ کاتبٍ             یراعٌ عن السمر الطوال ینوبُ‏

و بعدک لا سحَّ الغمامُ و لا شدا             الحمام و لا هبّت صباً و جنوبُ‏

 

و منها: قصیدة الفقیه الحجّة الشیخ مهذّب الدین محمود بن یحیى بن محمد الشیبانی الحلّی:

عزَّ العزاءُ و لاتَ حین عزاءِ             من بعد فرقة سیّد الشعراءِ

العالمِ الحَبرِ الإمامِ المرتضى             علمِ الشریعة قدوةِ العلماءِ

أ کذا المنونُ تهدّ أطوادَ الحجا             و یفیضُ منها بحرُ کلّ عطاءِ

ما للفتاوى لا یردّ جوابها             ما للدعاوی غطّیت بغطاءِ

ما ذاک إلّا حین مات فقیُهنا             شمسُ المعالی أوحدُ الفضلاءِ

ذهبَ الذی کنّا نصولُ بعزِّهِ             و لسانِه الماضی على الأعداءِ

من للفتاوى المشکلاتِ یحلّها             و یُبینها بالکشفِ و الإمضاءِ

من للکلامِ یبینُ من أسرارِهِ             معنى جلالةِ خالقِ الأشیاءِ

 

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 684

من ذا لعلمِ النحوِ و اللغةِ التی             جاءت غرائبُها عن الفصحاءِ

ما خلت قبل یحطُّ فی قلبِ الثرى             أنَّ البدورَ تغیبُ فی الغبراءِ

أ یموتُ محفوظٌ و أبقى بعده             غدرٌ لعمرُکَ موتُه و بقائی‏

مولای شمسَ الدین یا فخر العلى             ما لی أُنادی لا تجیب ندائی‏

 

و منها: قصیدة العلّامة المحقّق الشیخ تقیّ الدین بن داود الحلّی، أحد شعراء الغدیر الآتی ذکره فی القرن الثامن:

لک اللَّهُ أیُّ بناءٍ تداعى             و قد کان فوق النجومِ ارتفاعا

و أیُّ علاءٍ دعاه الخطوبُ             فلبّى و لولا الردى ما أطاعا

و أیُّ ضیاءٍ ثوى فی الثرى             و قد کان یخفی النجومَ التماعا

لقد کان شمسُ الهدى کاسمه             فأرخى الکسوفُ علیه قناعا

فوا أسفا أین ذاک اللسانُ             إذا رام معنىً أجاب اتِّباعا

و تلک البحوثُ التی ما تُمَلُّ             إذا ملَّ صاحبُ بحثٍ سماعا

فمن ذا یُجیبُ سؤالَ الوفود             إذا عرضوا أو تعاطوا نزاعا

و من للیتامى و لابنِ السبیلِ             إذا قصدوه عراةً جیاعا

و من للوفاءِ و حفظِ الإخاءِ             و رعیِ العهود إذا الغدر شاعا

             سقى اللَّهُ مضجعه رحمةً             تروّی ثراه و تأبى انقطاعا «1»

 

و ولد المترجَم أبو علیّ محمد الشهیر بتاج الدین بن وشاح، کان قاضی الحلّة، و لصفیّ الدین الحلّی- الآتی ذکره فی الجزء السادس- قصیدة یرثیه بها توجد فی دیوانه (ص 256) مطلعها:

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 685

لو أفادتنا العزائمُ حالا             لم نجدْ حسنَ العزاءِ محالا

 

و یقول فیها:

أسدٌ خلّف شبلَی عرینٍ             شیّدا مجداً له لن یُنالا

ظلّ زینُ الدینِ للدهرِ زیناً             و جمالُ الدین فیها جمالا

فأرانا اللَّهُ أقصى الأمانی             فیهما إن جار دهرٌ و مالا

 

49 بیتاً

و لصفیّ الدین قصیدة أُخرى ذات (53) بیتاً توجد فی دیوانه (ص 410)، یعتذر بها إلى القاضی تاج الدین بن وشاح عن قیلٍ فیه و عزوه إلیه، أوّلها:

حذراً علیک من الفعال الجافی             أُدنیک مجتهداً إلى الإنصافِ‏

 

و یقول فی آخرها:

شکراً لواشٍ أوجبتْ أقوالُهُ             حجِّی لکعبةِ ربعِکمْ و طوافی‏

بُعدٌ جنیت القربَ من أغصانِهِ             و سکینةٌ حصلت من الإرجافِ‏

و لربّما عوتِ الکلابُ فأرشدتْ             نحو الکرامِ شواردَ الأضیافِ‏

دع عنک ما اختلف الورى فی نقلِه             عنّی و خذ مدحاً بغیر خلافِ‏

مدحاً أتاک و لا یروم إجازةً             إلّا المودّةَ و الضمیرَ الصافی‏

 

و لآل محفوظ بقیّة صالحة فی سوریة و العراق، و للأستاذ الحسین ابن الشیخ علیّ ابن الشیخ محمد الجواد ابن الشیخ موسى آل محفوظ الکاظمی رسالة فی تراجم أعلام أُسرته الکریمة، و توجد ذکرى عُمد هذا البیت الرفیع فی تکملة أمل الآمل لسیّدنا الصدر الکاظمی «1» و فی وفیات الأعلام «2» لشیخنا الرازی صاحب الذریعة.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 686

توجد فی أمل الآمل «1» و غیره ترجمة باسم سدید الدین سالم بن محفوظ بن عزیزة بن وشاح السورانی، قرأ علیه المحقّق الحلّی المتوفّى (667)، و یروی عنه السیّد ابن طاووس المتوفّى (664)، و والد العلّامة الحلّی، و قد ولد العلّامة (648)، و استظهر صاحب روضات الجنّات «2» فی (ص 301) أنَّه ولد شاعرنا شمس الدین محفوظ و هذا الاستظهار لیس فی محلّه؛ لأنَّ المترجم نفسه أحد الرواة عن المحقِّق الحلّی، فکیف یکون سالم الذی قرأ علیه المحقّق الحلّی ابنه؟ ثمّ طبقة الرواة عن سالم هی طبقة مشایخ شمس الدین المترجم، فیستدعی ذلک أن یکون متقدِّماً على والده بطبقة غیر طبقة والده.

و یؤیّد ما ذکرناه أنّ ولد المترجم أبا علیّ محمداً تاج الدین بن محفوظ- المترجم فی أمل الآمل «3»- یروی عنه السیّد تاج الدین بن معیّة المتوفّى (776)، و رثاه صفی الدین المتوفّى (752)، فلو کان سالم أخاه لوجب أن یکون الرواة عنه من أهل هذه الطبقة لا قبلها بقرن.