اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۷ اسفند ۱۴۰۲

صحبت کردن «زید بن خارجه» پس از مرگ

متن فارسی

“بیهقی ” به اسناد خود از ” سعید بن مسیب ” نقل کرده است: «زید بن خارجه انصاری در زمان عثمان بن عفان وفات یافت. او را که در جامه اش پیچیدند، ناگاه بانگی از سینه او برخاست و گفت: «احمد»، «احمد» در کتاب نخستین (لوح محفوظ) ستوده ترین مردم است. راست گفته و راست گفته است که «ابو بکر صدیق»، در نفس خود ضعیف و در امر خدا در کتاب اول قوی است. راست گفته و راست گفته است که «عمر بن خطاب» کسی است که در کتاب اول (لوح محفوظ) از او به عنوان قوی و امین یاد شده است. و عثمان بن عفان هم بر روش آنها رفته و راست گفته است. بدین ترتیب احمد و سه خلیفه پس از او رفتند، و اکنون دو خلیفه داریم (معاویه و علی!)، بعد از اینها قویها ضعیفها را می خورند و قیامت برپا می شود. از سپاه شما خبر چاه ادریس می رسد، و چه می دانی که چاه ادریس چیست؟».

و در عبارت دیگر از طریق «نعمان بن بشیر» روایت شده، که گفته است: «سومین خلیفه» تواناترین سه خلیفه بوده که در راه خدا از ملامت ملامتگران نترسید و مردم را سفارش می کرد که نیرومندان ناتوانان را بکشند. بنده خدا امیر مؤمنان راست گفته است، راست گفته است و این در کتاب اول ضبط شده. سپس گفته است که عثمان امیر مؤمنان، کسی است که از خطای مردم در می گذشت و در روزگار او دو خلیفه رفته بودند و چهار تا باقی بودند. سپس مردم اختلاف کردند و یکی دیگری را خورد و نظامی بر قرار نشد. دلاوران رفتند و مؤمنان بازداشت شدند، و گفت کتاب و تقدیر خدا را در نظر بگیرید، ای مردم بر امیرتان روی آورید و از او سخن بشنوید و او را اطاعت کنید. هر کس روی برتابد، خونش تضمین نمی شود، و امر خداوندی مقدر است، اللّه اکبر این بهشت و این جهنم است، پیامبران و صدیقان می گویند: درود بر شما ای عبد اللّه بن رواحه، آیا احساس کرده ای که خارجه و سعد در روز احد کشته شده اند؟ نه چنین نیست، این آتش بریان کننده و سرکش است که هر آن کسی را که روی برگرداند و پشت کند و جمع کند، فرا خواهد گرفت. سرانجام صدایش خاموش شد. از آن جمعی که آنجا بودند، درباره این سخنان که از او شنیدم تحقیق کردم. گفتند که شنیدیم که او می گفت: خاموش باشید. ساکت باشید. این احمد رسول خدا است. درود بر تو ای رسول خدا و رحمت و برکات خدا بر تو باد، ابو بکر صدیق امین جانشین رسول خدا، تنش ضعیف، اما در راه امر خدا قوی بود. درست است درست است و در کتاب اول همچنین است …» الخ.

و تعبیر «قاضی» در «شفا» چنین است: «گفت ساکت شوید ساکت شوید. محمّد رسول خدا پیامبر امی و خاتم انبیا است و این در کتاب اول ضبط شده است …» الخ. رک: «الاستیعاب» 1: 192، «تاریخ» ابن کثیر 6: 156، «الشفا» قاضی عیاض، «الروض الانف» 2: 370، «الاصابه» ج 1: 565، ج 2: 24، «تهذیب التهذیب» 3: 410، «الخصائص الکبری» 2: 85، «شرح الشفا» خفاجی 3: 108 سپس گفته است: «این روایتی است که طبرانی و ابو نعیم و ابن منده نقل کرده اند و این را ابن ابی الدنیا از انس روایت کرده و در ص 105 از ابن عبد البرّ و از ابن سید الناس و ابن الاثیر و ذهبی و ابن جوزی و ابن ابی الدنیا نقل شده است».

 «امینی» می نویسد: چه نیکو بنیادی بر اساس مبادی و اصولی گذاشته اند، که این کرده آن را بر عهده گرفته و به ساختن و بدعت یافته ها نیز قناعت نکرده اند، بلکه بر اساس این سخنان سست، امثال این روایات را آورده اند و بر پژوهنده محقق لازم است که در اینجا به خوبی بررسی کند. اما اینها را ما بر خرد خواننده واگذار می کنیم. جای آن دارد که از آورنده این مطالب مسخره بپرسیم: آیا روزی که «ابن خارجه» مرد، قیامت بر پا شده بود، که خدا در آن مردگان را به تکلم وادارد، یا این جوابی است که از سؤال برزخ شنیده اند و یا اینکه عقیده امامیه در مسأله «رجعت» تحقّق پیدا کرده و «ابن خارجه» بازگشته است؟ این بازگشت، در نظر حسابگران که می خواهند حقایق را بررسی کنند، چیزی جز سخنان بی ارج و بی اساس نیست. آیا «ابن خارجه» از اینکه در ایام خلافت خلفا به هلاکت نرسیده، متأثر بوده است و آیا این حسرت پس از مرگ در دل او باقی مانده که پس از مرگ آنها را درک کند؟ گویا این کرامتی بوده که خداوند به او بخشیده، که پس از مرگ داشته باشد؟ یا اینکه خداوند برای اقامه حجت خود بر مردم، او را پس از مرگ به تکلم آورده است و در کتاب اول او را مقامی داده است که بر پیغمبر و رسول امین خود آن را نداده است و این ابلاغ را بر «ابن خارجه» اختصاص داده و او را آن پایگاه بخشیده که بر صاحب رسالت و خاتمیت آنرا نبخشیده است؟ اما اینکه چرا در این میان اسم خلیفه چهارم را انداخته و او را در شمار خلفای بر حق نیاورده است و درباره او عبارت: «در کتاب اول آمده و به راستی که راست گفته است» را ذکر نکرده، در حالی که این جان پیامبر بزرگوار- که او را در کتاب دوم یاد کرده و به آیه تطهیر اختصاص داده و ولایت او را خداوند به ولایت خودش و پیغمبرش مقرون داشته است- هیچ یادی از اینها نشده و این بسی شگفتی آور است. اما چه بسا که از این ستم آشکار در شگفت نمانی، چرا که پس از بررسی خواهی دید که این روایت به «سعید بن مسیّب» و «نعمان بن بشر» منتهی می شود و اینها همان هایی هستند که پیش از این درباره آنها بحث کردیم و در طلیعه دشمنان «امیر المؤمنین» علیه السّلام قرار دارند. در اینجا مشکل دیگری هست که جز با این حلّ نمی شود، که بدانیم «ابن خارجه» در روزگار خلافت «عثمان» وفات یافته. پس آیا اصحاب عادل و عدول صحابه، چنین کرامتی را از جمعی دیده و تصدیق کرده و به خبر «ابن خارجه» اعتماد کرده اند و سپس با وجود اینکه خیلی نزدیک به این تاریخ می زیستند، عهد و پیام رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله را در روز غدیر خم، که در میان صد هزار نفر یا بیشتر به مردم رسانده اند، از یاد برده اند و آنگاه پس از آن حجت بالغه بر قتل «عثمان» گرد آمده اند و آنگاه به خبر «ابن خارجه» دل بسته اند و آن همه سفارش پیغمبر را کان لم یکن محسوب کرده اند؟ اینک تو مقدار خرد این حافظان حدیث را حدس می زنی، که از چه پایه علمی و مایه اعتمادی برخوردار بوده اند، که چنین مطالب بی اساس و دروغین نقل می کنند و این روایات را در شمار روایات صحیح و اسانید درست پنداشته اند.

خدای آن محبتی را که کور و کر می کند، نابود سازد.

(الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ج 11 ص 133 – 136)

متن عربی

1- زید بن خارجة یتکلّم بعد الموت

أخرج البیهقی «1» بإسناده عن سعید بن المسیّب: أنّ زید بن خارجة الأنصاری توفّی زمن عثمان بن عفان فسجّی بثوبه، ثم إنّهم سمعوا جلجلة فی صدره ثم تکلّم ثم قال: أحمد أحمد فی الکتاب الأوّل، صدق صدق أبو بکر الصدّیق، الضعیف فی نفسه، القویّ فی أمر اللَّه فی الکتاب الأوّل، صدق صدق عمر بن الخطّاب القویّ الأمین فی الکتاب الأوّل، صدق صدق عثمان بن عفّان علی منهاجهم مضت أربع و بقیت ثنتان أتت بالفتن، و أکل الشدید الضعیف، و قامت الساعة، و سیأتیکم عن جیشکم خبر بئر أریس، و ما بئر أریس؟!

و فی لفظ آخر «2» من طریق النعمان بن بشیر قال: الأوسط أجلد الثلاثة، الذی

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 134

کان لا یبالی فی اللَّه لومة لائم، کان لا یأمر الناس أن یأکل قویّهم ضعیفهم؛ عبد اللَّه أمیر المؤمنین صدق صدق کان ذلک فی الکتاب الأوّل. ثم قال: عثمان أمیر المؤمنین و هو یعافی الناس من ذنوب کثیرة، خلت اثنتان و بقی أربع، ثم اختلف الناس و أکل بعضهم بعضاً فلا نظام، و انتجت الأکما «1»، ثم ارعوی المؤمنون و قال: کتاب اللَّه و قدره، أیّها الناس: أقبلوا علی أمیرکم و اسمعوا و أطیعوا، فمن تولّی فلا یعهدنّ دماً «2» و کان أمر اللَّه قدراً مقدوراً، اللَّه أکبر هذه الجنّة و هذه النار، و یقول النبیّون و الصدّیقون: سلامٌ علیکم یا عبد اللَّه بن رواحة هل أحسست لی خارجة لأبیه و سعداً اللذین قتلا یوم أُحد؟ کلّا إنَّها لظی نزّاعة للشوی تدعو من أدبر و تولّی و جمع فأوعی. ثم خفت صوته. فسألت الرهط عمّا سبقنی من کلامه فقالوا: سمعناه یقول: أنصتوا أنصتوا. هذا أحمد رسول اللَّه، سلام علیک یا رسول اللَّه و رحمة اللَّه و برکاته، أبو بکر الصدّیق الأمین، خلیفة رسول اللَّه کان ضعیفاً فی جسمه قویّا فی أمر اللَّه صدق صدق، و کان فی الکتاب الأوّل. إلی آخره.

و فی لفظ القاضی فی الشفا: قال: أنصتوا أنصتوا. محمد رسول اللَّه النبیّ الأُمّی و خاتم النبیّین کان ذلک فی الکتاب الأوّل. إلی آخره.

راجع «3»: الاستیعاب (1/192)، تاریخ ابن کثیر (6/156)، الشفا للقاضی عیاض، الروض الأُنف (2/370)، الإصابة (1/565 و 2/24)، تهذیب التهذیب (3/410)، الخصائص الکبری (2/85)، شرح الشفا للخفاجی (3/108) فقال: هذا

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 135

مما رواه: الطبرانی و أبو نعیم و ابن منده و رواه ابن أبی الدنیا عن أنس. و حکاه (ص 105) عن ابن عبد البر و ابن سیّد الناس و ابن الأثیر و الذهبی و ابن الجوزی و ابن أبی الدنیا.

قال الأمینی: نعمت الدعایة إلی مبادئ اعتنقها القوم و لم یقتنعوا بابتداعها حتی دعموها بأمثال هذه، و للمنقّب أن یسهب فی القول هاهنا لکنّا نحیله إلی رویّة القارئ. و لنا أن نُسائل صاحب هذه المهزأة: هل القیامة قد قامت یوم مات فیه ابن خارجة فکلّم اللَّه فیه الموتی؟ أو کان ذلک جواباً عن مساءلة البرزخ قد سمعه الملأ الحضور؟ أو أنَّ عقیدة الإمامیّة فی مسألة الرجعة قد تحقّقت فرجع ابن خارجة- و لم یکن رجوعه فی الحسبان- لتحقیق الحقائق، غیر أنّ تحقیقه إیّاها لم یعدُ التافهات؟ و هل کان ابن خارجة متأثّراً من عدم إشادته بأمر خلافة الخلفاء إبّان حیاته و کان ذلک حسرة فی قلبه حتی تدارکه بعد الموت، و کان من کرامته علی اللَّه سبحانه أن منحه بما دار فی خلده و هو میّت؟ أو أنَّ اللَّه تعالی کلّمه لإقامة الحجّة علی الأُمّة و أراه من الکتاب الأوّل ما لم یُره نبیّه الرسول الأمین، و أرجأ هذا البلاغ لابن خارجة و منحه ما لم یمنحه صاحب الرسالة الخاتمة، و لیت شعری لو کان ابن خارجة کشفت له عن الحقائق الراهنة الثابتة فی الکتاب الأول، و أذن له ربّه أن یبلّغ أُمّة محمد صلی الله علیه و آله و سلم ما فیه نجاحها و نجاتها، فلما ذا أخفی علیها اسم رابع الخلفاء الراشدین- أو الخلیفة الحقّ- و لم یذکره؟! أو من الذی أنساه إیّاه فجاء بلاغاً مبتوراً؟ أ فتراه لم یأت ذکره فی الکتاب الأوّل و ما صدق و ما صدق، و هو نفس النبیّ الأعظم فی الکتاب الثانی، و المطهّر بآیة التطهیر، و قد قرنت ولایته بولایة اللَّه و ولایة رسوله؟ إنّ هذا لشی ء عجاب.

و لعلّک لا تعجب من هذه الهضیمة بعد ما علمت أنَّ سلسلة هذه الروایة تنتهی إلی سعید بن المسیّب و نعمان بن بشیر و هما هما، و قد أسلفنا البحث عنهما و أنّهما فی طلیعة مناوئی أمیر المؤمنین علیه السلام.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 136

و هنا مشکلةٌ أخری لا تنحلّ ألا و هی: أنَّ ابن خارجة توفّی فی عهد عثمان و أیّام خلافته، فهل الصحابة العدول أو عدول الصحابة رأوا هذه المکرمة من کثب و صدّقوها و أذعنوا بنبإ ابن خارجة العظیم، ثم نسوها مع قرب عهدهم بها کما نسوا عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم یوم غدیر خم فی مائة ألف أو یزیدون، و أصفقوا علی بکرة أبیهم المهاجر منهم و الأنصار علی قتل عثمان بعد تلک الحجّة البالغة و ما شذَّ منهم محتجّا علی المتجمهرین علیه بنبإ ابن خارجة، کأن لم یکن شیئاً مذکوراً؟

و أنت تعرف مقدار عقلیّة أُولئک الحفّاظ و مکانتهم من العلم و الدین و الثقة بروایتهم أمثال هذه المخازی و عدّهم إیّاها من الصحاح و المسانید، قاتل اللَّه الحبَّ المعمی و المصمّ.