اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۶ مهر ۱۴۰۲

عثمان تکبیر را در حرکات نماز ترک می کند

متن فارسی

عثمان، تكبیر را در حركات نماز، ترك میكند
احمد بن حنبل از قول عمران بن حصین نقل میكند كه «پشت سر علی (ع) نماز خواندم، مرا بیاد نمازهائی انداخت كه با پیامبر خدا (ص) و دو جانشینش (ابوبكر و عمر) خوانده بودم. پس روانه شدم و با او (یعنی علی علیه السّلام) نماز خواندم و دیدم هر گاه به سجده میرود یا سر از ركوع برمیآورد تكبیر میگوید. پرسیدم چه كسی اولین بار تكبیر گفتن را ترك كرد؟ گفت: عثمان رضی اللّه عنه آنهنگام كه پیر شد و صدایش ضعیف گشت آنرا ترك كرد» «1».
در جلد دهم انشاء اللّه در این باره بتفصیل بحث خواهد شد، و خواهیم دید كه گفتن تكبیر در نماز بهنگام رفتن به ركوع و سجود و برخاستن از آن سنت پیامبر خدا (ص) است، سنتی ثابت و قطعی كه همه مسلمانان بر سر آن اتفاق نظر دارند و اصحاب بآن عمل میكرده اند و ائمه مذاهب اسلامی بر آن اجماع نموده اند. این بحث روشن میسازد اولین كسی كه آنرا ترك كرد عثمان بوده است، و معاویه و بنی امیه از او پیروی كرده اند، و هنوز مردم بر این شیوه میروند و چنان بآن خو گرفته و عادت نموده اند كه سنت و رویه صحیح در این باره از بین رفته و فراموش گشته است، بطوریكه هر كه بدین سنت متمسك باشد در نظر عامه غریب مینماید پنداری كار خلاف شرعی مرتكب شده است، مسؤولیت ادامه این گناه و تكرار این انحراف طبعا بعهده كسی است كه آنرا بدعت نهاده و سنت تخلف ناپذیر اسلامی را ترك كرده است. زرقانی در شرح كتاب (موطأ) مینویسد: احمد حنبل از قول عمران روایتی دارد كه میگوید: اولین كسی كه تكبیر را ترك كرد عثمان بود بهنگامی كه سالخورده گشت. و طبری از قول ابو هریره روایتی دارد كه میگوید: اولین كسی كه ترك كرد معاویه بود. و ابو عبید روایتی بدین مضمون دارد كه اولین كسی كه آنرا ترك كرد زیاد بود. و این روایت با روایات قبلی منافات ندارد، زیرا زیاد بر اساس ترك كردن معاویه ترك كرد چنانكه او نیز بر اساس ترك كردن عثمان ترك كرده است. و عده ای از علماء آنرا بر اخفاء تكبیر یعنی آهسته گفتن آن حمل كرده اند «1».
این كه عده ای خواسته اند كار عثمان را چنین توجیه نمایند كه او آهسته میخوانده است: با تصریحی كه لفظ ترك كرده دارد جور نمیآید. ابن حصین سخن از این میگوید كه امیر المؤمنین علیه السّلام بهنگام خم و راست شدن در نماز تكبیر
میگفت و نمیگوید بصدای بلند تكبیر میگفت، و آنگاه از كسی میپرسد: كه نخستین بار آنرا ترك كرد و نه این كه آهسته گفت؟ بعلاوه روایاتی از قول ابن حجر و شوكانی و دیگران آمده باین مضمون كه از زرقانی شنیدم كه «معاویه آنرا بر اساس ترك كردن عثمان ترك كرد». و هر چه درباره معاویه نقل شده بلفظ ترك كردن و ناقص و كم كردن است، و در آنها هیچ لفظ «اخفاء» و آهسته گفتن نیامده است.
و بدیهی است كه معاویه از عثمان تبعیت كرده و كارش تكرار كار او بوده است.
الغدیر فی الكتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 100

متن عربی

 ترك الخلیفة التكبیر فی كلّ خفض و رفع

أخرج أحمد بالإسناد عن مطرف عن عمران بن حصین قال: صلّیت خلف علیّ صلاة ذكّرنی صلاة صلّیتها مع رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و الخلیفتین، قال: فانطلقت فصلّیت معه فإذا هو یكبّر كلّما سجد و كلّما رفع رأسه من الركوع فقلت: یا أبا نجید من أوّل من تركه؟ قال: عثمان رضی الله عنه حین كبر و ضعف صوته تركه «1».

قال الأمینی: سیوافیك البحث الضافی فی الجزء العاشر إن شاء اللَّه تعالی حول التكبیرة فی الصلاة عند كلّ رفع و خفض و أنّها سنّة ثابتة عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم تسالمت علیها الأُمّة، و عمل بها الصحابة، و استقرّ علیها إجماع أئمّة المذاهب، و هذا الحدیث یعطینا خُبراً بأنّ أوّل من تركها هو عثمان و تبعه معاویة و بنو أُمیّة، و ما زال الناس علی هذا المزن و تمرّنت علیه الأُمّة طوعاً أو كرهاً حتی ضاعت السنّة الثابتة و نُسیت، و كان من جاء بها یُعدّ أحمق كأنّه ارتكب أمراً شاذّا عن الشرع المقدّس، و التبعة فی ذلك

                        الغدیر فی الكتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 101

كلّه علی الخلیفة البادی بترك سنّة اللَّه التی لا تبدیل لها. قال الزرقانی فی شرح الموطّأ «1» (1/145): و لأحمد «2» عن عمران: أوّل من ترك التكبیر عثمان حین كبر، و للطبری عن أبی هریرة: أوّل من تركه معاویة. و لأبی عبید: أوّل من تركه زیاد. و لا ینافی ما قبله لأنّ زیاداً تركه بترك معاویة، و كأنّه تركه بترك عثمان و قد حمله جماعة من العلماء علی الإخفاء. انتهی.

و تبریر عمل عثمان بالحمل علی الإخفاء یأباه صریح لفظ: ترك، و إنّما یخبر ابن حصین عن تكبیر أمیر المؤمنین فی الهویّ و الانتصاب لا عن جهره به، و السائل إنّما یسأله عن أوّل من تركه لا عمّن خافتَ به أوّلًا، و یزیّفه ما یأتی عن ابن حجر «3» و الشوكانی «4» و غیرهما من قولهم كما سمعت عن الزرقانی: كان معاویة تركه بترك عثمان. و لم یؤثر عن معاویة غیر الترك و التنقیص كما یأتی حدیثه بلفظ نقص، و قد اتّبع أثر عثمان فی أُحدوثته فإلی الملتقی.