اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۵ آبان ۱۴۰۵

عثمان نیکوکارترین و خویشاونددارترین ما بود

متن فارسی

پاره ای از روایات جعلی در فضیلت عثمان

42/ بلاذری در ” انساب الاشراف ” روایتی ثبت کرده است از خلف بزار از عبد الوهاب بن عطاء خفاف بصری از سعید بن ابی عروه – ابی نصر بصری – از ابن اخی مطرف بن عبد الله بن شخیر از مطرف بصری.  می گوید “: در جنگ جمل، علی را دیدم . سواره به شتاب پیش من آمد.  گفتم:  سزاوار این بود که من شتابان به خدمتت می آمدم.  گفت:  به گمانم عثمان سبب شد که پیش ما نیایی.  شروع کردم به عذرخواهی از او.  گفت : اگر تو دوستش می داری حقیقت هم این است که او نیکوکارترین و خویشاونددارترین ما بود “.

رجال سند این روایت را بررسی می کنیم :

1 – خلف بزار .

مورد اعتماد و امینی که شرابخوار است

-2  عبد الوهاب بن عطاء

مروزی می گوید:  از احمد حنبل پرسیدم:  عبد الوهاب ” ثقه ” و مورد اعتماد است ؟ گفت:  چه می گوئی ؟ ثقه و مورد اعتماد، یحیی قطان است.  ساجی می گوید:  راستگوئی است که نزد علمای رجال و حدیث شناسان ” قوی ” شمرده نمی شود.  بخاری می گوید:  به نظر آنان” قوی ” شمرده نمی شود و روایاتش قابل یادگیری و حفظ هست.  نسائی می گوید “: قوی ” نیست.  ابو حاتم می گوید:  به نظر آنان (یعنی حدیث شناسان) از لحاظ حدیث “، قوی ” نیست.  میمونی به نقل از احمد حنبل می گوید:  سست روایت است.  بزاز می گوید “: قوی” نیست ، ولی دانشمندان روایاتش را یاد گرفته و حفظ کرده اند.

-3  سعید بن ابی عروه

ابو حاتم می گوید:  پیش از اینکه حواس پرتی پیدا کند ” ثقه ” و مورد اعتماد بوده است.  دحیم می گوید:  اختلال حواس پیدا کرده است.  ازدی می گوید:  به طرز بدی هم اختلال حواس پیدا کرده است.  ابن سعد می گوید “: ثقه ” و بسیار حدیث بوده اما آخر عمری اختلال حواس پیدا کرده است.  ابن حبان می گوید:  اختلال حواسش پنج سال به طول انجامیده است.  فقط احادیثی معتبر است که پیشینیانی مثل یزید بن زریع و ابن مبارک از او نقل کرده باشند.  عبد الوهاب – کسی که همین روایت را از او نقل کرده – می گوید :

سعید در سال 47 اختلال حواس پیدا کرد و پس ازآن 9 سال زندگی کرد.  نسائی می گوید : هر که پس از اختلال حواس از او چیزی شنیده باشد بی اعتبار است.  ابن عدی می گوید:  هر که پیش از اختلال حواس از او چیزی شنیده باشد نقلش صحیح و قابل استدلال است و هر که پس از اختلال حواس چیزی شنیده باشد سخنش قابل استناد نیست .

ابوبکر بزار می گوید: در سال 133 اختلال حواسش شروع شد .

بر اساس سخن ابوبکر بزار که اختلال حواسش در 133 شروع شده، و گفته ابن حبان که در سال 155 مرده است ، طول دوره اختلال حواس سعید بن ابی عروه به 22 سال می رسد . و این حداکثر دوره اختلال حواس او است بنابر نوشته مورخان، و حداقل آن 5 سال است، و دیگر اظهار نظرها که میان 5 سال و 22 سال است.

این، خرابی و عیبناکی سند روایت بود.

اما درباره متن آن روایت ، باید از مولا امیرالمومنین پرسید و از نظرش در حق عثمان – که در همین جلد به شرح آوردیم – آیا می شود که حضرتش عقیده داشته باشد عثمان نیکوکارترین و خویشاونددارترین فرد بوده است و بعد از فراز منبر و به بانگ بلند و در برابر همه اشاره به عثمان بگوید “: نفر سوم برخاسته شروع کرد به باد در پهلو انداختن و لولیدن میان اصطبل و چراگاهش، و همراهش خویشاوندانش بنا کردند به خوردن مال خدا چنانکه شتر گیاه نورس بهاره را می چرد، تا آنگاه که بنای حکومتش متزلزل گشت و کارش گریبانگیرش شد و دار و دسته اش او را به سرنگونی درآورد “. یا درباره عثمان بگوید “: بنی امیه میراث محمد (ص) را با ستیز از دستم به در آورده اند ” و درباره بخشش ها و پرداخت هائی که از خزانه عمومی کرده است بگوید “: هان هر قطعه زمینی که عثمان به کسی اختصاص داده باشد و هر پولی که از مال خدا پرداخته باشد به خزانه عمومی بازگشت خواهد بود ، زیراحق قدیم (یا قانون اسلام را که قدیم و ازلی است)هیچ چیز ابطال نمی نماید.  و هر گاه آن را ببینم که با آن ازدواج صورت گرفته یا در استانها (بصورت املاک و اموال خریداری شده)پراکنده گشته است به وضع اصلیش باز خواهم آورد “. کجا بذل و بخششهای عثمان به نظر علی بن ابیطالب مشروع و روا بود که او را بخاطرش بستاید و نیکوکارترین و خویشاونددارترین فرد بشمارد.  در جلد هشتم دیدیم که بریز و بپاش هایش چه بوده و از کجا و برای که، دگر باره ملاحظه کنید و بیاد آورید تا حقیقت روشن گردد و رسوائی این روایت ساختگی هویداتر .

( الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب  ج 9  ص 486 )

متن عربی

42- أخرج البلاذری فی الأنساب «2» (5/7) عن خلف البزّار، عن عبد الوهاب ابن عطاء «3» الخفاف البصری، عن سعید بن أبی عروبة أبی النضر البصری، عن ابن أخی «4» مطرف بن عبد اللَّه بن الشخیر، عن مطرف البصری قال: لقیت علیّا یوم الجمل فأسرع إلیّ بدابته فقلت: أنا أحقّ أن أسرع إلیک، فقال: أحسب عثمان منعک من إتیاننا، فأقبلت أعتذر إلیه، فقال: لئن أحببته لقد کان أبرّنا و أوصلنا.
رجال الإسناد:
1- خلف البزّار، الثقة الأمین السکّیر. راجع من الجزء الخامس (ص 295).
2- عبد الوهاب بن عطاء: قال المروزی: قلت لأحمد: عبد الوهاب ثقة؟ فقال «5»: ما تقول؟ إنّما الثقة یحیى القطّان. و قال الساجی: صدوق لیس بالقوی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 487

عندهم. و قال البخاری: لیس بالقویّ عندهم و هو یحتمل. و قال النسائی «1»: لیس بالقویّ. و قال أبو حاتم «2»: لیس عندهم بقویّ فی الحدیث. و قال ابن أبی شیبة: لیس بکذّاب و لکن لیس هو ممّن یُتّکل علیه. و قال المیمونی عن أحمد بن حنبل: ضعیف الحدیث. و قال البزّار: لیس بالقویّ و قد احتمل أهل العلم حدیثه «3». تهذیب التهذیب «4» (6/451).
3- سعید بن أبی عروبة. قال أبو حاتم «5»: هو قبل أن یختلط ثقة. و قال دحیم: اختلط. و قال الأزدی: اختلط اختلاطاً قبیحاً. و قال ابن سعد «6»: کان ثقة کثیر الحدیث ثمّ اختلط فی آخر عمره. و قال ابن حبّان «7»: بقی فی اختلاطه خمس سنین و لا یحتجّ إلّا بما روى عنه القدماء مثل یزید بن زریع و ابن المبارک، و قال عبد الوهاب- الراوی عنه-: خولط سعید سنة (47) و عاش بعد ما خولط تسع سنین. و قال النسائی: من سمع منه بعد الاختلاط فلیس بشی ء. و قال ابن عدی «8»: من سمع منه قبل الاختلاط فإنّ ذلک صحیح حجّة و من سمع منه بعد الاختلاط لا یُعتمد علیه. و قال أبو بکر البزّار: ابتدأ به الاختلاط سنة (133) «9».
فعلى الأخذ بقول أبی بکر البزّار فی ابتداء اختلاطه و قول ابن حبّان من أنّه مات سنة (155) تربو أعوام اختلاطه على اثنتین و عشرین سنة. هذا أکثر ما قیل فی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 488

مدّة اختلاطه و أقلّه خمس سنین و بینهما أقوال أُخر.
هذه علل الروایة إسناداً، و أما هی من ناحیة المتن فسل عنها مولانا أمیر المؤمنین و رأیه المدعوم فی عثمان، و قد أسلفناه فی هذا الجزء (ص 69- 77)، أ تراه صلوات اللَّه علیه یرى الرجل أبرّهم و أوصلهم ثمّ یرفع عقیرته على صهوة الخطابة بمثل
قوله فیه: «قام ثالث القوم نافجاً حضنیه بین نثیله و معتلفه، و قام معه بنو أبیه یخضمون مال اللَّه خضمة الإبل نبتة الربیع، إلى أن انتکث فتله، و أجهز علیه عمله، و کبت به بطنته» «1»؟
و قوله فیه: «إنّ بنی أُمیّة لیفوّقوننی تراث محمد صلى الله علیه و آله و سلم تفویقاً» «2»؟
و قوله فی إقطاعه و أعطیاته: «ألا إنّ کلّ قطیعة أقطعها عثمان، و کلّ مال أعطاه من مال اللَّه فهو مردود فی بیت المال، فإنّ الحقّ القدیم لا یبطله شی ء، و لو وجدته قد تزوّج به النساء، و فرّق فی البلدان لرددته إلى حاله».
راجع (8/287).
أنّى کانت صلات عثمان مشروعة مرضیّة عند أمیر المؤمنین حتى یثنی بها علیه و یراه أبرّهم و أوصلهم، و قد أوقفناک فی الجزء الثامن على شطر مهمّ من هباته و مدرّها فاقرأ و تبصّر