اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۵ اسفند ۱۴۰۲

عمر، دانا‏ترین یاران پیامبر(ص) به قرآن و سنت است

متن فارسی

2 عمر از همه یاران پیامبر، قرآن دان تر و آئین شناس تر است
از زبان برانگیخته خدا (ص) آورده اند که گفت: به من دستور داده شد که قرآن را بر عمر بخوانم، این گزارش را حکیم ترمذی در نوادر الاصول ص 58 آورده است
و آورده اند که ابن مسعود (ض) گفت: عمر در میان ما از همه، خدا ترس تر و پرهیزگارتر بود و نامه خدا را بهتر از همه می خواند. این گزارش را حاکم در مستدرک 3/86 آورده است
و محب طبری به گزارش از علی پسر حرب طائی آورده است که ابن مسعود به زید پسر وهب گفت قرآن را چنان که عمر بر تو خواند بخوان، به راستی که عمر از همه ما نامه خداوندی را بهتر می شناسد و در کیش خدا داناتر از ما است «1»
این ها گزارشی چند با زنجیره های از هم گسسته و گسیخته است و حاکم که از گفتگو در پیرامون زنجیره آن چه آورده خاموشی گزیده، دادگرانه رفتار نموده، شاید هم از زنجیره آن آگاهی نیافته تا آن را درست شمارد و ذهبی نیز به همین انگیزه مهر خاموشی بر زبان زده و گمان می کنم نادرست بودن این گزارش ها روشن تر از آن است که نیازی به نشانه آوردن بر نادرستی زنجیره هایش باشد زیرا اگر مهر خدا آن چنان بر سر خلیفه سایه می افکند که پیامبرش (ص) را می فرمود قرآن را به ویژه بر وی بخواند ناگزیر بایستی این توانائی را هم به وی بدهد که هم در فرا گرفتن و فراموش نکردن و از بر کردنآن در نماند و هم در استاد شدن در زمینه آن و آگاهی بر نهفته های آن و به کار بستن آن. و هم قرآن شناس ترین کسان بشود- چنان چه در گزارش حاکم آمده- یا داناترین و استادترین کسان- چنان چه در گزارش طائی آمده. بر این بنیاد پس آن همه رنج های توان فرسا که تنها در آموختن سوره بقره در دوازده سال بر خویش هموار کرده- و در ج 6 ص 196 از چاپ دوم گذشت- چه بوده؟و آن همه دستورهای ناساز با فرمان قرآن ارجمند چه بوده؟ که یک جا گفته اگر جنب آب نیابد نماز نخواند و فراموش کرده که خدای برتر از پندار در سوره نساء آیه 43 و سوره مائده آیه 6 چه فرمانی داده.
2- و نیز دستور داد زنی را که شش ماه پس از شوهر کردن زائیده بود سنگسار کنند با آن که این دو فراز از نامه خداوندی پیش چشمش بود: «بارداری و شیر دادن زن به فرزند تا 30 ماه می کشد» و: «مادران دو سال- نه کمتر- فرزندانشان را شیر دهند»
3- و جلوگیری او از نهادن کابین های سنگین برای زنان با این که سخن خداوند پیش رویش بوده: و اگر شما به یکی از ایشان هفتاد هزار دینار زر بدهید …»
4- و ناآگاهی او از این که اب (گیاه و سبزه) چیست؟ با آن که در پی آن می خواند: کالائی است برای شما و چارپایانتان.
5- و پندار او که گرامی تر سنگ خانه خدا نه سود می رساند و نه زیان، ناآگاه از آن چه باید از این سخن خدای برتر از پندار دریافت: «و هنگامی که پروردگارت از آدمیزادگان- از پشت هاشان- برگرفت …»
6- و جلوگیری او از بهره برداری از کالاهای پاکیزه در زندگی این جهان با این دستاویز که خدای برتر از پندار گفته: «شما کالاهای پاکیزه تان را در زندگی آن جهانی تان بردید …» بی آن که فراز پیش از آن را بنگرد یا به این فراز دیگر نگاهی بیفکند: «بگو چه کسی بهره برداری از زیور خداوند را که برای مردمبه درآورد ناروا گردانید …»
7- و ناآگاهی او از گوشه ها و لایه های سخنانی که از نامه خدا گرفته شده بود.
8- و دستور او به سنگسار کردن زنی که از زور بیچارگی تن به بیگانه سپرده بود با آن که در نامه فرزانه خدا آمده: هر کس در انجام گناه ناچار بود و آهنگ نافرمانی و ستم نداشت گناهی بر او نیست.»
9- و جستجوی او پیرامون کسانی که آوازی به راه اندخته و او را دو دل ساخته بودند، سپس نیز بالا رفتن او از دیوار خانه ایشان و گام نهادن در خانه، بی آن که درود بر ایشان فرستد. بی هیچ پروائی از این سه فراز از نامه خدا: «جستجو نکنید» «از در به درون خانه ها شوید» «چون به خانه هائی درآمدید درود بگوئید».
10- و ناآگاهی او از این که مرده ریگ کلاله (بی پدر و فرزند) چگونه بخش می شود با این که آن فراز تابستانه (آیه صیف) را می شنید.
11- و این که گفت: مرده را با گریستن زندگان بر وی، شکنجه می دهند که گوئی این سخن خدای برتر از پندار را نخوانده بود: بار گناه هیچ کس را بر دوش دیگری ننهند.
12- و سخن نسنجیده او درباره رها کردن زن، که نشانه کوتاهی اش در دریافت این سخن از خدای برتر از پندار است: «رها کردن زن دوبار است …»
13- و جلوگیری او از متعه حج با آن که این سخن خدای برتر از پندار را می خواند: حج و عمره را برای خدا به انجام رسانید …
14- و ناروا شناختن زناشوئی موقت، که نشان می داد این فراز از سخن خدای برتر از پندار را فراموش کرده: هر یک از زنان را که بهره خویش از ایشان بردید پاداش ایشان را بدهید.
گسترده فشرده فرازهای بالا را در جلد ششم از این نگاشته ما زیر نشانی «نشانه های شگفت» می توان یافت و همان جا به زمینه های بسیاری از قرآن بر می خورید که
وی به آن ها راهی نبرده و در لابه لای دیگر بخش های این نگاشته ما نیز نمونه هائی برای آن توانید یافت.
اکنون آیا در آئین خردمندی، روا است کسی را که قرآن شناس تر و داناتر و استادتر از همه می شمارند تا این اندازه از دریافت فرازهای گرامی قرآن و خواسته ها و نهفته های ارجمند آن به دور باشد؟ اگر به گونه ای که ایشان می پندارند بود پس این سخن وی در آن سخنرانی اش که- با داشتن زنجیره گزارشی درست از میانجیانی همه شایسته پشتگرمی- بودن آن از وی روشن و درست است چیست که می گفته هر کس می خواهد پرسشی درباره قرآن کند به سراغ ابی پسر کعب رود و هر کس می خواهد پرسشی درباره شایست و ناشایست بکند به سراغ معاذ پسر جبل و هر کس خواهد چگونگی بخش کردن مرده ریگ را دریابد به سراغ زید پسر ثابت (برگردید به ج 6 ص 191 از چاپ دوم)

  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 8، ص: 93

متن عربی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 8، ص: 93

2- عمر أقرأ الصحابة و أفقههم

عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم أنّه قال: أُمرت أن أقرأ القرآن علی عمر، ذکره الحکیم الترمذی فی نوادر الأُصول «1» (ص 58).

و عن ابن مسعود رضی الله عنه قال: کان عمر أتقانا للربّ، و أقرأنا الکتاب اللَّه. أخرجه الحاکم فی المستدرک «2» (3/86).

و ذکر المحبّ الطبری نقلًا عن علیّ بن حرب الطائی من طریق ابن مسعود أنّه قال لزید بن وهب: إقرأ بما أقرأکه عمر، إنّ عمر أعلمنا بکتاب اللَّه و أفقهنا فی دین اللَّه «3».

هذه مراسیل مقطوعة عن الإسناد، و أنصف الحاکم إذ سکت عن إسناد ما أخرجه أو أنّه لم یقف علیه فیصحّحه، و سکت عنه الذهبی للعلّة نفسها، و أحسب أنّ بطلان هذه الروایات فی غنیً عن إبطال إسنادها، فإنّ العنایة الالهیة لو شملت الخلیفة بحیث أمر نبیّه صلی الله علیه و آله و سلم بقراءة القرآن علیه، لا بدّ و أن تشمله بالتمکّن من تلقیّه و ضبطه و حفظه و فقهه و الوقوف علی مغازیه و العمل به، و أن یکون أقرأ کما فی روایة الحاکم، أو أعلم و أفقه کما فی روایة الطائی، إذن فما تلکم الجهود المتعبة فی تعلّم سورة البقرة فحسب طیلة اثنتی عشرة سنة؟ کما مرّ فی الجزء السادس (ص 196).

و ما هاتیک الأحکام الشاذّة عن موارد من القرآن الکریم؟:

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 8، ص: 94

1- کحکمه للجنب الفاقد للماء بترک الصلاة، ذاهلًا عن قوله تعالی فی سورة النساء (43)، و فی سورة المائدة (6).

2- و حکمه علی امرأة ولدت لستة أشهر بالرجم، و نصب عینه الآیة الکریمة (وَ حَمْلُهُ وَ فِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً

) «1» و قوله تعالی: (وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ

) «2».

3- و نهیه عن المغالاة فی مهور النساء و بین یدیه قوله تعالی: (وَ آتَیْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً

) «3».

4- و جهله بمعنی الأبّ و هو یتلو: (مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ

) «4».

5- و حسبانه أنّ الحجر الأسعد لا یضرّ و لا ینفع جهلًا بمغزی قوله تعالی: (وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ

) «5» الآیة.

6- و نهیه عن الطیّبات فی الحیاة الدنیا تمسّکاً بقوله تعالی: (أَذْهَبْتُمْ طَیِّباتِکُمْ فِی حَیاتِکُمُ الدُّنْیا

) «6» ذاهلًا عمّا قبله، غیر ملتفت إلی الآیة الأخری: (قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ

) «7» الآیة.

7- و جهله بمعاریض الکلم المتّخذة من الکتاب.

8- و أمره برجم الزانیة المضطرّة، و فی الذکر الحکیم:

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 8، ص: 95

 (فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ باغٍ وَ لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ

) «1».

9- و تجسّسه عن صوت ارتاب به، فتسلّق الحائط و دخل البیت و لم یسلّم، غیر مکترث لآیات ثلاث: (وَ لا تَجَسَّسُوا

) «2» (وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها

) «3» (فَإِذا دَخَلْتُمْ بُیُوتاً فَسَلِّمُوا

) «4».

10- و جهله بالکلالة، و بمسمع منه آیة الصیف.

11- و قوله بتعذیب المیت ببکاء الحیّ کأنّه لم یقرأ قوله تعالی: (وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْری

) «5».

12- و قوله الشاذّ فی الطلاق قصوراً منه عن فهم قوله تعالی: (الطَّلاقُ مَرَّتانِ ) «6».

13- و نهیه عن متعة الحجّ و هو یتلو قوله تعالی: (وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَةَ لِلَّهِ ) «7».

14- و تحریمه متعة النساء ذهولًا منه عن قوله تعالی: (فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ ) «8» الآیة.

تجد تفاصیل هذه الجمل فی نوادر الأثر من الجزء السادس من کتابنا هذا، و هناک موارد کثیرة من القرآن، لم یهتدِ إلیها، و تجد جملة منها فی طیّات أجزاء کتابنا هذا.

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 8، ص: 96

فهل من السائغ فی شریعة الحجی أن یکون الأقرأ و الأعلم و الأفقه بهذه المثابة من الابتعاد عن الآی الشریفة، و مرامیها الکریمة؟ و لو کان کما زعموه فما قوله فی خطبته الصحیحة الثابتة له بإسناد صحیح رجاله کلهم ثقات: من أراد أن یسأل عن القرآن فلیأت أُبیّ بن کعب، و من أراد أن یسأل عن الحلال و الحرام فلیأت معاذ بن جبل، و من أراد أن یسأل عن الفرائض فلیأت زید بن ثابت؟ راجع (6/191).