اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱ اردیبهشت ۱۴۰۳

عنایت و توجه مخصوص به حدیث غدیر

متن فارسی

خداى متعال نسبت به نشر و اشتهار کامل این واقعه مهمّه، عنایت بسیار فرموده که این حدیث پیوسته زبانزد همگان باشد و راویان در هر عصر و زمان این داستان را دهان به دهان بگویند و بیان کنند و این موضوع برهان پا بر جائى باشد براى طرفداران و حامیان این پیشواى عالیمقام صلوات اللّه علیه، و به همین جهت امر به تبلیغ این سمت و مقام براى أمیر المؤمنین على علیه السّلام مقرون با تأکید و تسریع فرمود، تا در چنین موقع حسّاس که پیغمبر عالیقدر صلّى اللّه علیه و آله از حج اکبر باز گشت فرموده و در هنگامى که گروه عظیمى از طبقات مختلفه و طوایف عدیده از مسلمین به مناسبت آموختن و انجام حج بیت اللّه مجتمع گشته‌اند، پیغمبر گرامیش صلّى اللّه علیه و آله را مأمور ابلاغ امر ولایت على علیه السّلام فرمود و آن حضرت نیز قیام فورى به اجراء این امر نمود. در چنین موقع بی‌نظیر که جمعیت فشرده از اقوام و قبایل مختلفه از مسلمین گرد آمده‌اند در یک نقطه غیر عادى امر به توقّف فرماید و آنان که از آن محل گذشته‌اند به امر پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله باز گردانده شوند و آنان که در دنبال این کاروان بزرگ می آیند به آن نقطه برسند و آن جناب با صداى رسا و بانگ بلند آن خطبه حساس را ایراد و صداى خود را به همه آنها برساند «1» و پس از آن مقدّمات به شناساندن على علیه السّلام به کیفیت مخصوص مبادرت فرماید و پس از ابلاغ ولایت و امامت او به حاضرین امر کند که به غائبین نیز ابلاغ نمایند تا همه آن افراد که بیش از یکصد هزار تن بوده‌اند تماما مأمور ابلاغ و راویان این حدیث و قضیه مهمه باشند و خداى منّان به این مقدار هم اکتفاء نفرمود و بلکه آیات کریمه در این خصوص فرو فرستاد که در هر صبح و شام تلاوت شود و مسلمانان عالم با تلاوت مداوم آن آیات در همه وقت و همه جا متذکر و متوجه این امر باشند و تنها طریق رشد و سعادت خود را بشناسند و مرجع واقعى و پیشواى حقیقى خود را براى دریافت معالم دین و احکام آئین منزّه اسلام بدون تردید تشخیص دهند.

رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله کانّه قبلا پیش بینى فرموده بود که در این مسافرت، نباء عظیم (خبر بزرگ و مهم) در پیش است که اعلام عمومى داد تا همه افراد و طبقات مسلمین براى آموختن و عمل به آداب و مناسک حج از منازل و اوطان خویش بیرون شوند و دسته دسته و گروه گروه به آن جناب ملحق گردند تا با تحقق این امر خطیر پایه‌هاى دین حنیف و بنیان آئین مقدّس اسلام استوار گردد و مظاهر و شرفه‌هاى دین بلند و نمایان شود و در زیر این پرچم افراشته الهى امّت اسلامى بر سایر امم جهان سرورى نمایند و برترى یابند و جنبش پیروزانه و سلطنت این دین شرق و غرب جهان را فرا گیرد.

آرى. با سازمان اساسى و متقن الهى زمینه این اعتلا و سیادت جهانى از هر حیث فراهم آمد و بر صلحا و عقلاى قوم لازم و واجب بوده که براى وصول به این نتیجه آئین عقل و دین و فضیلت را پیش گیرند و با کلمه توحید و توحید کلمه مراحل سیادت و عظمت را طى کنند تا بسر منزل رشد و رستگارى نایل شوند … اما؟! «2»

و براى تأمین همین منظور پیشوایان دین سلام اللّه علیهم اجمعین پیوسته واقعه غدیر خم را در هر موقع و در هر مناسبت بازگو و بدان استدلال و احتجاج میفرمودند و با این مبناى راسخ و نص صریح امامت و وصایت پدران خود را آشکار و مدلّل میداشتند.

همانطور که شخص أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه نیز در طول دوران زندگى گرامى و شریف خود پیوسته باین امر احتجاج میفرمود و شنوندگان این حدیث را از افراد صحابه که در حجة الوداع حضور داشته‌اند در مجامع عمومى سوگند میداد و از آنها بر این امر گواهى میطلبید. این جدیت‏ها و اهتمام‏ها همه براى این بوده که این تاریخ روشن و خاطره مقدّس پیوسته تازه و شاداب بماند و گذشت زمان بتدریج این واقعه را متروک و مخفى نسازد.
و باز بهمین منظور پیروان و علاقمندان خود را پیوسته وادار میفرمودند که روز غدیر خم را عید بگیرند و مجامع تهنیت و تبریک تشکیل دهند و با ادامه این روش و اعاده مستمرّ سالیانه آن این واقعه بزرگ را همیشه زنده و آشکار نگاه دارند که تفصیل کامل این مطالب قریبا در این کتاب بنظر خوانندگان ارجمند خواهد رسید انشاء اللّه تعالى- بامید آینده.

علاوه بر مجامع و محافل با شکوهى که بمناسبت عید غدیر خم در میان مسلمین وجود دارد در آستان مقدّس و مرقد مبارک علوى علیه السّلام نیز همه ساله بهمین مناسبت اجتماعات با عظمتى تشکیل میشود که وجوه خلق از بلاد مختلفه دور و نزدیک بطرف آستان قدس علوى ارواحنا فداه رهسپار و در این مجتمع اصلّى شرکت نموده این یاد بود مقدّس را دنبال و این علم نورانى را بلند میکنند و زیارات طولانى که براى این روز بخصوص از طرف پیشوایان دین سلام اللّه علیهم اجمعین تعلیم و تلقین شده میخوانند که در ضمن آن زیارات مخصوصه نشانه‌هاى امامت و براهین قاطعه خلافت الهیه از کتاب و سنّت پیغمبر صلّى اللّه علیه و آله و خصوصیات داستان روز غدیر خم توضیح و تصریح گشته و مشاهده میشود که هر فردى از افراد این جمعیت که از هزارها نفر تشکیل گشته با صداى رسا آنزیارات را میخوانند و آن کلمات نورانى را بر زبان جارى میکنند و در عین حال آثار سرور و افتخار از وجنات زائرین هویداست که باین هدایت الهیه در صراط مستقیم ولایت راه یافته و مباهات میکنند که با خواندن آن زیارات هر یک خود فردى از راویان این حدیث پر فضیلت گردیده و ولایت أمیر المؤمنین را مبناى واقعى دین خدائى دانسته و بمفاد آن در راه آئین مقدّس گام بر میدارند و عمل میکنند.

آن افراد علاقمند هم که بعزیمت بطرف مرقد مقدّس علوى علیه السّلام توفیق نیافته‌اند، در دورترین مناطق از جایگاه خود مرقد منوّر على علیه السّلام را بنظر آورده و با اشاره بآن آستان مقدس زیارت مخصوصه را میخوانند.

و از همان جایگاه خود اشاره بساحت قدس ولایت مینمایند. و نیز وظائف و عباداتى از روزه و نماز و دعا که متضمّن یادآورى این روز تاریخى (غدیر) است وارد و مقرّر گشته که پیروان آنجناب در شهرها و قراء و اماکن خود قیام بآن مینمایند و بدین وسائل و عناوین مقدّسه ملیونها نفوس (که یکسوم و حتى بطور تقریب نیمى از مسلمین جهان را تشکیل میدهند) خاطره غدیر خم را پیوسته تجدید و با حکایت نمودن این واقعه قلوب خود را متوجّه مرکز ولایت نموده و او را اصل و اساس دین و آئین خود دانسته و وابسته آن میباشند.

و امّا کتب و آثار امامیه در حدیث و تفسیر و تاریخ و کلام- بهر یک از این آثار توجّه و بررسى شود ملاحظه خواهد شد که مشحون و پر است از این واقعه و اثبات قضیه غدیر و استدلال و احتجاج بمدلول و محصّل آن- از روایات مسند که نام سلسله روات متعاقب یکدیگر ثبت گشته تا منتهى میشود بمرکز انوار نبوّت صلّى اللّه علیه و آله و روایات بیشمار دیگر که من باب ارسال مسلم با حذف سلسله سند ضبط گردیده و حاکى از این است که این موضوع مورد اتّفاق عموم فرق مسلمین است، و گمان نمیکنم که دانشمندان اهل سنّت نیز در ثبت و ضبط و روایت این حدیث از امامیه دست کمى داشته باشند: چه آنان نیز این واقعه را محقّق دانسته و بصحت آن معترف و بتواتر آن اذعان دارند. مگر فرد یا افراد قلیل و ناچیزى که از راه و رسم درایت منحرف گشته، و از روى عصبیت باطله کور کورانه نسبت باین واقعه سخنى بیاوه گفته‌اند!! این اقلیت ناچیز جز خود کسى را ندیده و بعلّت خود خواهى توجّه ننموده‌اند که اکثریت کامل دانشمندان و مطّلعین از اهل فنّ حدیث و تاریخ و غیرها این حدیث را مسلّم و تردید ناپذیر دانسته‌اند؟!

خلاصه آنکه این موضوع (غدیر خم) در نظر علماى اهل سنّت نیز ثابت و محقّق است و از متواترات و مسلمیات است «1» و ما اینک نام راویان حدیث غدیر خم را از صحابه و تابعین تا آنجا که به طرق منتهیه به آنها وقوف یافته‌ایم بترتیب حروف- الفبا- ذکر مینمائیم

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 37

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 37

العنایة بحدیث الغدیر

کان للمولى سبحانه مزید عنایة بإشهار هذا الحدیث؛ لتتداوله الألسن و تلوکه أشداق الرواة؛ حتى یکون حجّة قائمة لحامیة دینه الإمام المقتدى- صلوات اللَّه علیه- و لذلک أنجز الأمر بالتبلیغ فی حین مزدَحم الجماهیر عند مُنصَرف نبیّه صلى الله علیه و آله و سلم من الحجّ الأکبر، فنهض بالدعوة، و کرادیس الناس و زُرافاتهم من مختلف الدیار محتفّةٌ به، فردّ المتقدِّم، و جعجع بالمتأخِّر، و أسمع الجمیع «1»، و أمر بتبلیغ الشاهد الغائب؛ لیکونوا کلّهم رواة هذا الحدیث، و هم یرْبونَ على مائة ألفٍ، و لم یکتفِ- سبحانه- بذلک کلّه حتى أنزل فی أمره الآیات الکریمة تُتلى مع مرِّ الجدیدین بُکرةً و عَشیّا؛ لیکون المسلمون على ذُکْرٍ من هذه القضیّة فی کلّ حین، و لیعرفوا رُشدهم، و المرجع الذی یجب علیهم أن یأخذوا عنه معالم دینهم.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 38

و لم یزل مثل هذه العنایة لنبیّنا الأعظم صلى الله علیه و آله و سلم حیث استنفر أُمم الناس للحجّ فی سنته تلک، فالتحقوا به ثُباً ثُباً، و کرادیس کرادیس، و هو صلى الله علیه و آله و سلم یعلم أنّه سوف یبلّغهم فی منتهى سفره نبأً عظیماً، یُقام به صرح الدین، و یشاد علالیُّه، و تسود به أُمّته الأُمم، و یدبُّ ملکها بین المشرق و المغرب، لو عقَلتْ صالحها، و أبصرتْ طریق رُشدها «1».

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 39

و لکن و لهذه الغایة بعینها لم یبرح أئمّة الدین- سلام اللَّه علیهم- یهتفون بهذه الواقعة، و یحتجّون بها لإمامة سلفهم الطاهر، کما لم یفتأ أمیر المؤمنین- صلوات اللَّه علیه- بنفسه یحتجّ بها طیلة حیاته الکریمة، و یستنشد السامعین لها من الصحابة الحضور فی حجّة الوداع فی المنتدیات و مجتمعات لفائف الناس؛ کلّ ذلک لتبقى غضّةً طریّةً بالرغم من تعاوُر الحُقُب و الأعوام؛ و لذلک أمروا شیعتهم بالتعیّد فی یوم الغدیر و الاجتماع و تبادل التهانی و البشائر؛ إعادةً لجِدّة هاتیک الواقعة العظیمة، کما ستمرّ علیک تفاصیل هذه الجمل فی هذا الکتاب- إن شاء اللَّه تعالى- فإلى الملتقى.

و للإمامیّة مجتمع باهر یوم الغدیر عند المرقد العلویّ الأقدس، یضمّ إلیه رجالات القبائل و وجوه البلاد من الدانین و القاصین؛ إشادةً بهذا الذکر الکریم، و یروون عن أئمّة دینهم ألفاظ زیارةٍ مُطنَبة، فیها تعدادُ أعلام الإمامة، و حجج الخلافة الدامغة من کتاب و سنّة، و تبسّط فی روایة حدیث الغدیر، فترى کلّ فرد من أفراد تلکم الآلاف المؤلّفة یلهج بها، رافعاً عقیرته، مبتهجاً بما اختصّه اللَّه من مِنْحة الولایة و الهدایة إلى صراطه المستقیم، و یرى نفسه راویاً لتلک الفضیلة، مثبتاً لها، یَدین اللَّه بمفادها، و من لم یُتَحْ له الحظوة بالمثول فی ذلک المشعر المقدّس، فإنّه یتلوها فی نائیة البلاد، و یُومی إلیه من مستقرّه. و لیوم الغدیر وظائف من صوم و صلاة و دعاء فیها هتاف بذکره، تقوم بها الشیعة فی أمصارها و حواضرها و أوساطها و القرى و الرساتیق «1»، فهناک تجد ما یُعَدُّون بالملایین، أو یُقدَّرون بثُلُث المسلمین أو نصفهم

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏1، ص: 40

رواةً للحدیث، مخبتین إلیه معتنقین له دیناً و نِحْلة.

و أمّا کتب الإمامیّة فی الحدیث و التفسیر و التاریخ و علم الکلام، فضع یدک على أیٍّ منها تجده مفعماً بإثبات قصّة الغدیر و الاحتجاج بمؤدّاها، فمن مسانید عنعنتها الرواة إلى مُنبثق أنوار النبوّة، و مراسیل أرسلها المؤلِّفون إرسال المسلّم، حذفوا أسانیدها؛ لتسالم فِرَق المسلمین علیها.

 

و لا أحسب أنَّ أهل السنّة یتأخّرون بکثیر عن الإمامیّة فی إثبات هذا الحدیث، و البخوع لصحّته، و الرکون إلیه، و التصحیح له، و الإذعان بتواتره، اللّهمّ إلّا شذّاذاً تنکّبت عن الطریقة، وَ حَدتْ بهم العصبیّة العمیاء إلى رمی القول على عواهنه، و هؤلاء لا یمثِّلون من جامعة العلماء إلّا أنفسهم، فإنَّ المثبتین المحقّقین للشأن المتولِّعین فی الفنّ لا تخالجهم أیّة شبهة فی اعتبار أسانیدهم التی أنهوها- متعاضدةً متظافرةً بل متواترة «1»- إلى جماهیر من الصحابة و التابعین. و إلیک أسماء جملة وقفنا على الطرق المنتهیة إلیهم على حروف الهجاء: