logo-samandehi

غدیریه ابوالحسن فنجکردی

غدیریه ابو الحسن فنجکردى(513- 433)

– از چه رو غدیر خم را منکر شوى، با آنکه چون آفتاب رخشان، بل روشن‏تر از آن است؟
– حدیثى که با سند محکم از بهترین خلائق احمد بدست باشد، قابل انکار نباشد.
– از آن رو سالارى حیدر و کمال و جلال او تا بروز قیامت استوار است.
– آن کس که دستور و فرمان از رسول خدا گیرد، سزاوار است که مرتضى را سالار و سرور خود گیرد.

دنباله شعر:
استاد شیعیان فتال در «روضة الواعظین» ص 90 ابیات مزبور را بنام فنجکردى یاد کرده و خود از معاصرین او است. ابن شهرآشوب هم در «مناقب» 1/540 ط ایران، قاضى شهید در «مجالس المؤمنین» ص 234 و صاحب «ریاض العلماء» و قطب الدین اشکورى در «محبوب القلوب» آنرا بنام شاعر ثبت کرده‌اند.
در مناقب ابن شهرآشوب 1/540 و مجالس المؤمنین 234 و نیز در «ریاض العلماء» این ابیات دیگر را هم یاد کرده‌اند:

– روز «غدیر» هم چون روز اضحى و فطر عید است، روزى که سادات و ملوک شاد و مسروراند.
– مرتضى على، آن روز مسند امامت و سالارى دریافت، با تشریفى از خداى مجید.

– با نص احمد بهترین رسولان، به نیمروز، در میان جمعى انبوه از سیاه و سپید
– سپاس خداى را سپاسى بی‌کران، بر این جود و احسان و الطاف بی‌پایان.

شاعر، چنانکه در شرح حال او یاد می‌شود، از پیشوایان لغت عربى است که بر حقائق معانى و نکته‌ها و دقیقه‌هاى آن واقف و مطلع و با کنایات و تعبیرات و زیر و بم سخن آشنائى کامل دارد، و چنانکه دیدیم، از لفظ مولى، معنى امامت و مرجعیت در احکام دین، دریافت کرده و آنرا در شعر تابناکش بنظم کشیده، و این خود یکى از شواهد ادبى است که در معناى حدیث شریف جویاى آن هستیم.

شاعر:
استاد، ابو الحسن، على بن احمد فنجکردى «1» نیسابورى، از رجال برجسته ادب و حاذقان و پیشوایان در لغت است، با وجود این ادب بارع، از فقها و شیوخ علم حدیث به شمار است.
سمعانى در انساب گوید: ابو الحسن فنجکردى، على بن احمد، ادیب توانا، صاحب نظم سلیس و نثر روان، که تا پایان عمرش و دوران پیرى و ناتوانیش از احساس و ذوق ادب برخوردار ماند، اصول لغت را نزد یعقوب بن احمد ادیب و جز او قرائت کرده است.
مردى عفیف، بی‌تکلف، خوش‏بیان، حق‏شناس، خوش‏کردار بود، در پیرى دردى بر او عارض شد که از پا افتاد و خانه‌نشین گشت، و دیگر نتوانست بدیدار دوستان و دانشمندان شتابد، از اینرو با علم و دانش خود از آنان تفقد می‌کرد.
از قاضى ناصحى «1» حدیث فرا گرفته، و اجازه تمام احادیث و کتبى را که از اساتید خود شنیده ضمن نامه‌اى بمن مرحمت فرموده ضمنا بتوسط جماعتى از اساتید و مشایخ که نزد او قرائت کرده‌اند، اجازه روایت دارم.
وفات او در سال 513، شب جمعه 13 ماه مبارک رمضان اتفاق افتاد، در جامع کهنه بر او نماز خواندند و در حیره «2» مقبره نوح دفن شد.
حموى در معجم الادباء ج 5 ص 103 می‌نویسد: ادیب فاضلى بود، میدانى در خطبه کتابش السامى فى الاسامى یادش کرده و بسیار ثنا گفته است. وفاتش در سال 512 به سن 80 سالگى بود، بیهقى هم در «الوشاح» از او یاد کرده و گفته: الامام، على بن احمد فنجکردى، ملقب به شیخ الافاضل، اعجوبه زمان، و سرآمد اقران، استاد فن، نکته‌پرداز شیرین سخن. عبد الغفار فارسى هم گوید: على بن احمد فنجکردى، ادیب توانا، صاحب شعرى سلیس و نثرى روان بود، لغت را نزد یعقوب ابن احمد ادیب و دیگران فرا گرفت و در رشته ادب استاد شد. در آخر عمر، دردى مزمن عارض او گشت، و در نیسابور سال 513، سیزدهم ماه مبارک رمضان درگذشت.
کاتب، ابو ابراهیم، اسعد بن مسعود عتبى «3» که معاصر شاعر است، چنانکه در ج 2 ص 242 معجم الادبا آمده، او را چنین ثنا گفته است:

– اى یکتاى سخنوراى و ادیبان. اى سرور فضلا و دانشمندان.
– گویا کوکب «عطارد» «1» در سینه تو جا دارد که حقائق معانى از زبانت می‌تراود.

سیوطى هم در «بغیة الوعاة» ص 329 بمانند حموى او را ستوده و از «وشاح» نقل کرده که وفات شاعر در سال 513 بسن 80 سالگى بوده و این بیت را از او یاد کرده:
– دوران ما، بدترین دوران است، نه خیرى بینم نه رشد و صلاحى در میان است.
– شود که مسلمانان از پس این شبهاى تار پرغم صبح روشنى دریابند؟
– همگان در رنج و زحمت، خوشا بر حال آن کس که مرد و از غم رها گشت.

دانشمند معاصرش استادمان فتال نیشابورى در «روضة الواعظین» گاهى به عنوان «استاد پیشوا» و گاهى به عنوان «استاد ادیب» از او نام می‌برد، قاضى، در کتاب «مجالس المؤمنین» 234 به شرح حال او پرداخته و ستایش و ثنایش گفته و همچنین صاحب «ریاض العلماء» و «روضات الجنات» ص 485، و «شیعه و فنون اسلام» ص 36 با ثنا و ستایش از او یاد کرده‌اند.
ابن شهر آشوب در «معالم العلماء» کتابى بنام «تاج الاشعار و سلوة الشیعه» بنام او ثبت کرده و گوید: حاوى اشعار امیر المؤمنین است و در کتاب «مناقب آل ابى طالب «2»» از آن نقل کرده است، چنانکه استادمان قطب الدین کیدرى «3» در کتابش «انوار العقول من اشعار وصى الرسول» از آن کتاب استفاده کرده و صریحا می‌گوید:
فنجکردى در کتابش «تاج الاشعار» 200 بیت از شعر امیر المؤمنین (ع) را جمع‌آورى کرده است.
سرورمان صاحب «ریاض الجنة» در روضه چهارم بشرح حال او پرداخته و این دو بیت را از او یاد می‌کند:

– زادگان تابناک هاشم را که نام برى، سگهاى ولگرد از نام آنان رم کنند.
– هر که در مهر و ولایش زبان بنکوهش برآرد، انگیزه کارش خیانت مادر است.

امینى گوید: شاعر با این دو بیت، به این حدیث مشهور اشاره می‌کند که «جز زنازادگان على را دشمن ندارند». اینک مصادر حدیث:

1- از ابو سعید خدرى، گوید: ما گروه انصار، فرزندان خود را با مهر على آزمون می‌کردیم:
هر گاه فرزندى متولد می‌شد و دل در مهر على نمی‌بست، می‌دانستیم که فرزند ما نیست. «1»

2- از عبادة بن صامت: ما فرزندانمان را با مهر على می‌آزمودیم، و اگر می‌دیدیم یکى از آنان على را دوست نمی‌دارد درمی‌یافتیم که فرزند ما نیست بلکه زنا زاده است. «2»
حافظ جزرى در أسنى المطالب بعد از این حدیث گوید: این معنى از قدیم تاکنون مشهور است که جز زنا زاده على را دشمن ندارد.

3- حافظ، حسن بن على عدوى گوید: احمد بن عبده ضبّى از ابو عیینه از ابى الزبیر از جابر حدیث آورده که رسول خدا فرمود تا فرزندان خود را بر مهر على ابن ابى طالب عرضه بداریم. رجال این حدیث رجال صحیح مسلم و صحیح بخارى است، همه ثقه و معتمد باشند.

4- حافظ ابن مردویه از احمد بن محمد نیسابورى از عبد اللّه بن احمد بن حنبل از پدرش احمد که گفت: از شافعى شنیدم و او از مالک بن انس شنیده که انس بن مالک گفت: ناپاکى نسب افراد را با کین على می‌شناختیم.

5- ابن مردویه از انس در حدیث دیگرى آورده که: بعد از روز خیبر، می‌دیدیم که مردى فرزند خود را بر شانه‌اش نشانده و بر سر راه على ایستاده، و چون على نمایان می‌شد، می‌گفت: پسر جان. این مرد را دوست دارى؟ اگر می‌گفت:
آرى. او را می‌بوسید. و اگر می‌گفت: نه. او را بر زمین می‌افکند و می‌گفت: برو که تو فرزند مادرت هستى.

6- حافظ طبرى در کتاب «ولایت» با اسناد خود از على حدیث آورده که فرمود: سه تن مرا دوست نمی‌دارد: زنازاده، منافق، فرزند حیض.

7- حافظ دار قطنى و شیخ الاسلام حمویئى در فرائد هر یک با سند مرفوع از انس آورده‌اند که گفت: چون روز قیامت شود، منبرى براى من بر پا گردد، منادى از درون عرش ندا برآرد: محمد کجاست؟ من پاسخ گویم، گویندم: بر شو.
بر منبر بالا شوم. باز ندا برآید: على کجاست؟ او نیز پائین‏تر از من بر منبر برآید، و جهانیان دانند که محمد سرور رسولان است و على سرور مؤمنان «1».
انس گوید: مردى بپاشد و عرض کرد: اى رسول خدا، کیست که على را بعد از این دشمن بدارد، فرمود: اى برادر انصارى، از قریش جز زنازادگان، و از انصار مدینه جز یهودان، و از عرب جز بی‌پدران، و از سایر مردم جز بدکاران على را دشمن ندارند.
این حدیث را سیوطى به خاطر اینکه در سندش اسماعیل بن موسى فزارى یاد شده، ضعیف شمرده، اما ابن حبان در زمره ثقاتش شناخته، مطین راستگویش دانسته، و نسائى گوید: عیبى بر او نیست، و از ابى داود حکایت شده که مردى راستگو است. بخارى در کتاب خلق افعال عباد از او روایت کرده، و هم ابو داود، ترمذى، ابن ماجة، ابن خزیمة، ساجى، ابو یعلى و جز آنان از او روایت کرده‌اند و بر او خرده نگرفته‌اند، آرى جرمش این است که شیعه‌اى علوى مذهب است.

8- از ابو بکر صدیق: گوید رسول خدا را در زیر خیمه مشاهده کردم که بر کمان عربى تکیه کرده، على و فاطمه و حسن و حسین در حضور اویند، رسول خدا فرمود: گروه مسلمانان. من صلح و صفایم با آنکه با این خیمگیان در صلح و صفا باشد، در جنگ و ستیزم با هر کس که دشمن خونخواهشان باشد، دوستم با هر که دوستشان دارد، دوست نمی‌داردشان جز خوشبخت پاک‏نژاد، دشمن نمی‌داردشان جز بدبخت بدگهر «1».

9- ابى مریم انصارى از على علیه السلام که فرمود: کافر و زنازاده مرا دوست نگیرد. «2»

10- ابن عدى، بیهقى، ابو الشیخ، دیلمى از رسول خدا آورده‌اند که فرمود:
آنکس که عترت مرا، و انصار مرا، و عرب را نشناسد، یکى از سه طائفه خواهد بود: یا منافق است، یا زنازاده، یا در حال ناپاکى مادر نطفه‌اش منعقد گشته. «3»

11- مسعودى در مروج الذهب 2/51 از کتاب اخبار ابو الحسن على بن محمد بن سلیمان نوفلى با اسناد از عباس بن عبد المطلب آورده «من خدمت رسول بودم که على بن ابى طالب برآمد، رسول خدا که او را دید، چهره‌اش خرم گشت، گفتم: اى رسول خدا، در چهره این پسر می‌نگرى و شادان می‌شوى؟ فرمود: بخدا سوگند، محبت ذات احدیت باو بیش از من است. هیچ پیامبرى مبعوث نشد، جز اینکه نسل او از صلب او پا بجهان نهاد جز من که ذریه‌ام از صلب این جوان است. چون رستاخیز قیام گیرد، همگان را بنام و نسب مادرشان نام برند، جز این جوان و شیعیانش که با نام و نشان پدرانشان یاد شوند، چون نژاد آنان پاک است.

12- از ابن عباس که گفت: على فرمود: رسول خدا را بر کوه صفا دیدم کسى را لعنت می‌کند که صورت او چون صورت فیل است، گفتم: این کیست یا رسول اللّه؟ فرمود: شیطان رجیم است. من رو بدو آوردم و گفتم: اى دشمن خدا، به حق سوگند که اینک تو را می‌کشم و امت را از کیدت نجات می‌بخشم، گفت: به خدا سوگند پاداش من جز این است، گفتم: کدام پاداش اى دشمن خدا؟ گفت: هیچکس تو را دشمن نگرفت جز اینکه من با پدرش در رحم مادر شریک بودم.
خطیب بغدادى در تاریخ خود 2/290، گنجى شافعى در کفایة 21 به نقل از چهار نفر استادان حدیثش!
شیخ الاسلام حمویئى در فرائد باب 22، از طریق ابو الحسن واحدى با اسناد او، و زرندى در «نظم درر السمطین» از ربیع بن سلمان که به شافعى گفتند: جمعى تحمل ندارند که فضائل اهل بیت را بشنوند، اگر کسى نام آنان را ببرد، گویند:
رافضى است. گوید: شافعى به انشاء این اشعار مبادرت کرد:
– اگر نام على و دو فرزندش بمیان آمد و هم نام فاطمه پاک گوهر.
– هر آنکس که آوازه دگران سمر سازد، یقین دان که زاده زن بدکار است.
– که هر گاه بیاد على و فرزندانش سخن‏ساز کنند به نقل روایات بی‌اعتبار پردازد.
– و گوید: از این سخن بگذرید که حدیث رافضیان است.
– من به خداى مهیمن بیزارى جویم از آن مردم که مهر فاطمیان را رفض خوانند.
– درود خداوند بر خاندان رسول باد و لعنت و نفرین بر این مرام جاهلیت.

این موضوع را جمع کثیرى از سرایندگان، از قدیم و جدید، به نظم کشیده‌اند که مجال ذکر آن نیست، از جمله قطعه صاحب ابن عباد است:
– با مهر على شک و ریب برطرف گردد، دلها بیارامد و پاکى نژادت بر ملا.
– دوستان او را بینى، یکسره با مجد و عظمت و افتخار.
– دشمنان او را با نسبى ناپاک و مستعار.
– کین و عداوت انگیزه‌اى دارد: دیوار خانه پدرش کوتاه و بی‌اعتبار!

و همو سروده است:
– دوستى على بر حاضر و غائب فرض و واجب است.
– هر آنکه مهرش بدل ندارد، مادرش بدکاره فاسق است.

و ابن مدلل گفته:
– در حدیثى از حذیفه یمانى وارد است:
– از مرتضى پرسیدم: مهر و ولایت از چه ویژه و اختصاصى است.
– پاسخى فرمود که دلم آرام گرفت، خرم و شادان گشتم:
– خدایم به فضیلت برکشید، شیعیانم را از نسل زناکاران امتیاز بخشید.
– حدیث دیگرى که از سلمان وارد است: برستاخیز که همگان بپاخیزند.
– دشمنان على را با نام مادر واشناسند، دوستانش را با نام پدر بخوانند.
– نسل آن یک خبیث است، از پدر نامى نبرند، نسل این یک پاک و طاهر، نسبش برملا سازند.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏4، ص: 427

رفتن به بالا