اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۵ فروردین ۱۴۰۳

غدیریه امام شیبانی شافعی

متن فارسی

امام شیبانى شافعى، قرن هشتم، مولود (703)، متوفاى (777)

سپاس میکنم پروردگارم را براى طاعت و پرستش او و نظم میکنم قلّاده‌اى در عقیده به تنهائى.
فدا میکنم شما را نعمتهاى سه‌گانه خود را دستم و زبانم و قلب مستورم را.
و شهادت میدهم به یکتائى خدا که پروردگارى جز او نیست از قدیم پایدار شد به ابدیت و یگانگى،
اوست اول ظاهر بدون اوّل و آخر کسیکه باقى میماند همیشه و بطور ابدیت خواهد بود.
شنوا بینا دانا متکلّم توانا است برمیگرداند جنّ و انس را چنانچه ایجاد کرده بود،
مرید است اراده کرده موجودات را براى وقتش قدیم است پس آن چه که خواست آفرید و بوجود آورد،
حیاة است و علم است و قدرت است و اراده است متکلم است و بصیر است و گوش است بابقاء،
خدا است که بر عرش آسمان تسلّط دارد و با آفریده‌هایش جدائى دارد و یکیست،
پس جهتى نیست که خدا را دربر داشته باشد و نیست براى او مکانى و برتر و بزرگتر است از آن مکان و جهت،
وقتیکه جهان هستى آفریده و پروردگار است هر آینه از عرش مولى و آقا بوده است،
تا آنجا که بعد از ذکر اصول عقاید و مدح سه خلیفه گوید:
و فراموش نکن داماد پیامبر و پسر عموى او را که دریائى از علوم و راهنما و رهبر بود،
و فداء کرد پیامبر خدا را حقیقه بجان خودش در شبی که در فراش و جاى پیامبر چون شیر خوابید،
و کسی که مولا و آقاى او پیامبر است پس صبح کرد على علیه السلام براى او براستى مولا و یاور،
و فراموش نکن باقى اصحاب اهل بیت و انصار و پیروان او را که بر راه هدایت‏اند،
و تمام آنها را خدا درود بر ایشان فرستاده و نیز پیامبر درود گفته و تاکید نموده است،
پس بنده رافضى نباش پس تجاوز کنى پس واى و واى در عالم براى کسیکه تجاوز از قانون کند،
پس دوستى تمام خاندان و صحابه مذهب منست در فرداى قیامت که بایشان امید دارم نعمت ابدى را،
و از جنگ صحابه با یکدیگر ساکت باش پس آنچه بین ایشان شده آن اجتهاد محض بوده است،
و بتحقیق که در اخبار صحیح آمد که قاتل و مقتول آنان در بهشت جاودان جاودانست،
و این اعتقاد امام ما شافعى و عقیده مالک و ابو حنیفه و احمد نیز همین است. «1»

آنچه که این شعر در پى دارد:
این ابیات را ما انتخاب کردیم از قصیده بزرگ هزار بیت که چاپ شده از امام ابى عبد الله محمد شیبانى شافعى که صاحب (کشف الظنون) براى او یاد کرده و جمعى از بزرگان شافعیه آنرا شرح کرده‌اند که از ایشان است:

1- نجم الدین محمد بن عبد الله اذرعى عجلونى شافعى متوفاى سال 876 فارغ شده از شرح آن 11 ماه رجب سال 859 و آنرا موسوم ببدیع المعانى در شرح عقیده شیبانى نموده و آن اوّل شرحى است که بر آن تالیف شده است چنانچه آنرا در اوّل شرح یاد کرده. گوید در ص 75 شاعر (شیبانى) در شعرش اشاره کرده

و من کان مولاه (النبى) لقد غدا (علّى) له بالحق مولا و منجدا

و کسی که مولا و آقاى او پیامبر است هر آینه صبح کرد (على) براى او براستى که مولا و راهنماست،
تا آنچه که در حدیث صحیح وارد شده که پیامبر خدا صلّى اللّه علیه و آله گوید:
«من کنت مولاه فعلّى مولاه»
شیخ محى الدین نورى گوید: معنایش نزد علماء این موضوع که مورد اعتماد در تحقیق آن و امثال آن اینست: کسیکه من یاور او و مولاى او و دوست و همدم اویم پس على هم‏چنین است پایان سخن او. و شاید ناظم اشاره کرده به این معنى بعطف قولش (منجدا) بر (مولاه) پس عطف تفسیر میباشد: و بتحقیق وارد شده که عمر بن خطاب وقتى شنید بیان پیامبر صلّى اللّه علیه و آله را که فرمود هر کس من مولاى اویم پس على مولاى اوست. بعلى علیه السلام گفت: هنیئا لک اصبحت مولا کل مؤمن و مؤمنه. گوارا باد بر تو که صبح کردى در حالیکه مولاى هر مرد مؤمن و زن مؤمنه هستى.

2- شیخ علوان على بن عطیه حموى شافعى متوفاى 936 آنرا موسوم بیدیع المعانى در شرح قصیده شیبانى نموده. صاحب (کشف الظنون) چنین یاد کرده آنرا و در شذرات الذهب ج 8 ص 218 و قاموس الاعلام ج 2 ص 682 موسوم نموده آنرا ببیان المعانى فى شرح عقیده الشیبانى.

3- ابو البقاء احمدى شافعى آنرا «المعتقد الایمانى على عقیده الشیبانى» نامیده است.

4- شیخ محمد بن على بن علان متوفاى 1057 آنرا نیز موسوم نموده به بدیع المعانى،

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏6، ص: 79

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏6، ص: 79

69- الإمام الشیبانی الشافعی

المولود (703)

المتوفّى (777)

سأحمدُ ربِّی طاعةً و تعبّدا             و أنظم عقداً فی العقیدةِ أوحدا

أفادتکمُ النعماءَ منّی ثلاثةٌ             یدی و لسانی و الضمیرَ محجَّبا

و أشهد أنَّ اللَّه لا ربَّ غیرهُ             تعزّز قدماً بالبقا و تفرّدا

هو الأوّلُ المبدی بغیرِ بدایةٍ             و آخر من یبقى مقیماً مؤبَّداً

سمیعٌ بصیرٌ عالمٌ متکلّمٌ             قدیرٌ یعیدُ العالمینَ کما بدا

مریدٌ أراد الکائنات لوقتِها             قدیمٌ فأنشا ما أرادَ و أوجدا

حیاةٌ و علمٌ قدرةٌ و إرادةٌ             کلامٌ و إبصارٌ و سمعٌ مع البقا

إلهٌ على عرشِ السماءِ قد استوى             و باینَ مخلوقاتِه و توحّدا

فلا جهةٌ تحوی الإلهَ و لا لَه             مکانٌ تعالى عنهما و تمجّدا

إذ الکونُ مخلوقٌ و ربِّیَ خالقٌ             لقد کان قبلَ العرشِ مولىً و سیِّدا

 

إلى أن قال بعد ذکر أُصول العقائد و مدح الخلفاء الثلاثة:

و لا تنس صهرَ المصطفى و ابنَ عمِّهِ             فقد کان بحراً للعلوم مُسدَّدا

و أفدى رسولَ اللَّهِ حقّا بنفسه             عشیّةَ لمّا بالفراش توسَّدا

و من کان مولاه النبیُّ فقد غدا             علیٌّ له بالحق مولىً و منجدا

و لا تنس باقی صحبِه و اهل بیته             و أنصاره و التابعین على الهدى‏

 

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏6، ص: 80

فکلُّهمُ أثنى الإلهُ علیهمُ             و أثنى رسولُ اللَّهِ أیضاً و أکّدا

فلا تکُ عبداً رافضیّا فتعتدی             فویلٌ و ویلٌ فی الورى لمن اعتدى‏

فحبُّ جمیعِ الآل و الصحبِ مذهبی             غداً بهمُ أرجو النعیم المؤبدا

و تسکت عن حرب الصحابة فالذی             جرى بینهم کان اجتهاداً مجرّدا

و قد صحَّ فی الأخبار أنَّ قتیلَهم             و قاتلَهم فی جنّة الخلد خُلّدا

فهذا اعتقادُ الشافعیِّ إمامِنا             و مالک و النعمان أیضاً و أحمدا

 

ما یتبع الشعر

هذه الأبیات أخذناها من القصیدة الکبیرة الألفیّة المطبوعة للإمام أبی عبد اللَّه محمد الشیبانی الشافعی ذکرها له صاحب کشف الظنون «1»، و شرحها جمع من أعلام الشافعیّة، منهم:

1- نجم الدین محمد بن عبد اللَّه الأذرعی العجلونی الشافعی: المتوفّى (876)، فرغ من شرحه (11) رجب سنة (859) و سمّاه ببدیع المعانی فی شرح عقیدة الشیبانی. و هو أوّل شرح أُلِّف علیها کما ذکره فی أوّل الشرح. قال فی (ص 75): أشار الناظم بقوله:

و من کان مولاه النبیُّ فقد غدا             علیٌّ له بالحقِّ مولىً و منجدا

 

إلى ما

ورد فی الحدیث الصحیح: أنّ رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم قال: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه».

قال الشیخ محیی الدین النووی: معناه «2» عند علماء هذا الشأن و علیهم الاعتماد فی تحقیق هذا و نظائره، من کنت ناصره و مولاه و محبّه و مصافیه فعلیٌّ کذلک.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏6، ص: 81

انتهى. و لعلّ الناظم أشار إلى هذا المعنى بعطف قوله منجداً على مولاه فیکون عطفاً تفسیراً.

و قد ورد أنّ عمر بن الخطاب رضى الله عنه حین سمع قول النبیِّ صلى الله علیه و آله و سلم «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه» قال لعلیّ رضى الله عنه: هنیئاً لک أصبحت مولى کلِّ مؤمن و مؤمنة.

2- الشیخ علوان علیّ بن عطیّة الحموی الشافعی: المتوفّى (936)، سمّاه ببدیع المعانی فی شرح قصیدة الشیبانی، کذا ذکره صاحب کشف الظنون «1»، و فی شذرات الذهب «2» (8/218)، و قاموس الأعلام «3» (2/682) أسماه ببیان المعانی فی شرح عقیدة الشیبانی.

3- أبو البقاء الأحمدی الشافعی سمّاه المعتقد الإیمانی على عقیدة الشیبانی.

4- الشیخ محمد بن علی بن محمد علّان: المتوفّى (1057) سمّاه: بدیع المعانی أیضاً.