اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

مذمت عثمان توسط سعد بن ابی وقاص

متن فارسی

سخن سعد بن ابی وقاص

عضو شورای شش نفره، و یکی از ده نفری که- میگویند- مژده بهشت یافته اند

-1 ابن قتیبه مینویسد “: عمرو عاص نامهای به سعد بن ابی وقاص نوشته از او درباره قتل عثمان و قاتلان و مسوولان قتلش پرسید. سعد در جوابش نوشت: تو درباره قتل عثمان پرسیده ای. به اطلاعت میرسانم که او با شمشیری کشته شد که عائشه برآورد و طلحه تیزش کرد و علی بن ابیطالب به زهر آلودش، و زبیر خاموش مانده با دست اشاره (به قتل او) کرد، و ما دست روی دست گذاشتیم ولی اگر میخواستیم می توانستیم از جان او دفاع کنیم. اما عثمان (رویه اسلامی حکومت را) تغییر داد و خود دگرگونه گشت و هم کار درست کرد و هم کار نادرست. اگر کارمان خوب و درست بوده که کار درستیکرده ایم، و در صورتیکه نادرست بودهاز خدا آمرزش

میخواهیم”…

-2 ابو حبیبه میگوید”: روز قتل عثمان، دیدم سعد بن ابی وقاص وارد خانه عثمان شد و بعد بیرون آمد، ولی با مشاهده وضع دم در خانه یکه خورد و واپس رفت. مروان به او گفت: پشیمان شدی؟ دیدم سعد بن ابی وقاص میگوید: از خدا آمرزش میطلبم. من فکر نمی کردم مردم تا این اندازه جرات بخرج بدهند و آماده کشتنش شوند. من الان با عثمان صحبت کردم و تو ودار و دسته ات آنجا نبودید، و عثمان دست از همه کارهائی که مورد انتقاد قرار گرفته کشید و توبه کرد و گفت: بیش از این به گمراهی ادامه نمیدهم زیرا هر که به انحراف از اسلام ادامه دهد از راه راست دورتر خواهد گشت، بنابراین من توبه میکنم و دست از اینکارها میکشم. مروان گفت: اگر تو میخواهی از او دفاع کنی باید بسراغ علی بن ابیطالب بروی، زیرا او پا بدامن کشیده و دعوت عثمان را نمی پذیرد. سعد نزد علی (ع) که میان مزار و منبر پیامبر (ص) بود رفته گفت: ای ابو الحسن برخیز پدر ومادرم فدات بخدا برای کار خیری آمده ام، خیری که هیچکس برای دیگری نیاورده است. بیا و به این قوم و خویشت (یعنی عثمان) کمک کن، تا حق بزرگی به گردنش داشته و بر او منت نهاده باشی، از ریختن خونش جلوگیری کن تا کار حکومت به همان گونه که دوست میداریم باز آید. چون خلیفه ات(یعنی عثمان) حاضر شده است. علی (ع) گفت: خدا از او قبول کند. بخداسوگند آنقدر از او دفاع کرده ام که دیگر شرم دارم بدفاعش برخیزم. ولی مروان و معاویه و عبد الله بن عامر وسعید بن عاص این وضع را به سر او درآورده اند. هر بار که او را مشفقانه نصیحت و راهنمائی کردم که آنها را بر کنار کند با من حقه بازی کرد تا این وضع به سرش درآمد. در این هنگام محمد بن ابوبکر در رسید و چیزی به گوش علی (ع) گفت. علی (ع) دستم را گرفته برخاست در حالیکه میگفت: این توبه اش چه فایده ای دارد؟ بخدا قسم هنوز به خانه ام نرسیده بودم که صدائی برآمد که عثمان کشته شد بخدا از آنروز تا به امروز همچنان در شر و آشوبیم”!

امینی گوید: می بینیم سعد وقاص با این که می بیند عثمان در محاصره و تنگنا قرار گرفته و میخواهند او را بکشندو حتما خواهند کشت بیاری او بر نمی خیزد و از او دفاع نمیکند، در حالیکه میدانیم وظیفه هر مسلمان این است که از کشته شدن هر مسلمانی جلوگیری کند مگر کسی که قتلش روا باشد. پس وی دفاع از جان عثمان را واجب نمی دیده است به چه دلیل واجب نمیدیده؟ خودش جواب داده است و گفته عثمان (رویه اسلامی حکومت را) تغییر داده و خودش دگرگون گشته است. ضمنا امکان دفاع از جان عثمان برای وی و برای همه اصحاب پیامبر (ص) فراهم بوده است، و این حقیقتی است که سعد وقاص بزبان میاورد و میگوید: اگر میخواستیم می توانستیم از جان اودفاع کنیم. حتی وی مدتها پس از قتل عثمان در این که خودداریش از دفاع ازجان او گناه باشد تردید دارد و میگوید: اگر کارمان خوب و درست بودهکه کار درستی کرده ایم، و در صورتیکه نادرست بوده از خدا آمرزش میخواهیم. بنابراین وی معتقد است اگر خودداری از دفاع از جان عثمان گناه هم باشد گناه کوچک و سهلی است که با استغفار و طلب آمرزش از خدا زدوده میشود. شاید قسمت اخیر سخنش وطرح این فرض که خودداری از کمک به عثمان گناه کوچکی باشد برای مجامله با عمرو عاص بوده و باین منظور که بهانه ای بدست عمرو عاص نداده باشد که او را متهم به شرکت در قتل یا خوار گذاشتن عثمان سازد. باز بهمین منطور است که مسوولیت کشته شدن و خوار گذاشتن عثمان را بر دوش مهاجرانو انصار و همه اصحاب میگذارد. بهر حال، نظر صریح و قطعی سعد بن ابی وقاص این است که خوار گذاشتن و خودداری از دفاع از جان عثمان در واپسین دم حیات و هنگام شدت خطر، کاری صواب و بر حق بوده است.

(الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ج 9 ص 202)

متن عربی

27- حدیث سعد بن أبی وقّاص

أحد العشرة المبشّرة، و أحد الستّة أصحاب الشوری

1- روی ابن قتیبة فی الإمامة و السیاسة «2» (1/43)، قال: کتب عمرو بن العاص إلی سعد بن أبی وقّاص یسأله عن قتل عثمان و من قتله و من تولّی کبره؟ فکتب إلیه سعد: إنّک سألتنی من قتل عثمان، و إنّی أُخبرک أنّه قتل بسیف سلّته عائشة، و صقله طلحة، و سمّه ابن أبی طالب، و سکت الزبیر و أشار بیده، و أمسکنا نحن، و لو شئنا دفعناه عنه، و لکن عثمان غیّر و تغیّر و أحسن و أساء، فإن کنّا أحسنّا، فقد أحسنّا و إن کنّا أسأنا فنستغفر اللَّه. الحدیث مرّ بتمامه (ص 83).

2-عن أبی حبیبة، قال: نظرت إلی سعد بن أبی وقّاص یوم قتل عثمان دخل علیه ثمّ خرج من عنده و هو یسترجع ممّا یری علی الباب، فقال له مروان: الآن

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 203

تندم؟ أنت أشعرته. فأسمع سعداً یقول: أستغفر اللَّه لم أکن أظنّ الناس یجترءون هذه الجرأة و لا یطلبون دمه، و قد دخلت علیه الآن فتکلّم بکلام لم تحضره أنت و لا أصحابک، فنزع عن کلّ ما کُره منه، و أعطی التوبة، و قال: لا أتمادی فی الهلکة، إنّ من تمادی فی الجور کان أبعد من الطریق، فأنا أتوب و أنزع. فقال مروان: إن کنت ترید أن تذبّ عنه، فعلیک بابن أبی طالب فإنّه متستّر و هو لا یُجبه.

فخرج سعد حتی أتی علیّا و هو بین القبر و المنبر، فقال: یا أبا الحسن قم فداک أبی و أُمّی جئتک و اللَّه بخیر ما جاء به أحد قطّ إلی أحد، تصل رحم ابن عمّک، و تأخذ بالفضل علیه، و تحقن دمه، و یرجع الأمر علی ما نحبّ، قد أعطی خلیفتک من نفسه الرضا. فقال علیّ: «تقبّل اللَّه منه یا أبا إسحاق و اللَّه ما زلت أذبّ عنه حتی إنّی لأستحی، و لکن مروان و معاویة و عبد اللَّه بن عامر و سعید بن العاص هم صنعوا به ما تری، فإذا نصحته و أمرته أن ینحّیهم استغشّنی حتی جاء ما تری». قال: فبیناهم کذلک جاء محمد بن أبی بکر، فسارّ علیّا، فأخذ علیّ بیدی، و نهض علیّ و هو یقول: «و أیّ خیر توبته هذه؟» فو اللَّه ما بلغت داری حتی سمعت الهائعة أنّ عثمان قد قتل، فلم نزل و اللَّه فی شرّ إلی یومنا هذا.

تاریخ الطبری «1» (5/121).

 

قال الأمینی: یتراءی للقارئ من هذه الجمل أنّ سعداً خذل الخلیفة علی حین أنّه مکثور لا یُراد به إلّا القتل و هو علی علم منه أنّه مقتول لا محالة لما کان یری أنّه غیّر و تغیّر، و غیر عازب عن سعد حینئذ حکم الشریعة بوجوب کلاءة النفس المحترمة للمتمکّن منها و هو یقول: و أمسکنا نحن و لو شئنا دفعناه عنه. حتی أنّه بعد هدوء الثورة غیر جازم بأنّه ارتکب حوباً فی خذلانه فیقول: إن کنّا أحسنّا فقد أحسنّا، و إن کنّا أسأنا فنستغفر اللَّه، و علی تقدیر کونه إساءة یراها من اللمم الممحوّ

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 204

بالاستغفار، و لعلّ الشقّ الأخیر من کلمته مجاملة مع عمرو بن العاصی لئلّا یلحقه الطلب بدم عثمان، و لذلک ألقی المسؤولیّة علی أُناس آخرین من علّیّة الأُمّة ذکرهم فی کتابه، و علیه فصمیم رأیه هو ما ارتکبه ساعة القتل من الخذلان.