اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۹ فروردین ۱۴۰۳

مناظره عمار یاسر با عمرو عاص در جنگ صفین

متن فارسی

عمار پسر یاسر، با عمرو بن عاص در لشگرگاه صفین با هم گرد آمدند.
عمّار و همراهانش از مرکب فرود آمدند و حمایل شمشیرهایشان را در بر گرفتند، در این هنگام عمرو گفت: اشهد ان لا اله الا اللّه!

عمار گفت: ساکت باش، تو در دوران زندگانی محمّد (ص) و بعد از او این شهادت را ترک کردی، و ما به این شهادت از تو سزاوارتریم، اگر این شهادت را از نظر خصومت و دشمنی مورد استفاده قرار می‌دهی، حق ما باطل تو را از بین- می‌برد و اگر شهادت را بر سبیل خطبه راندی، ما از تو در خطابه داناتریم.
اگر بخواهی، من تو را به کلمه‌ای آگاه می‌کنم که بین ما و تو را متمایز می‌سازد و قبل از اینکه جنگ بر پا شود، کفر تو را اثبات می‌کند به طوریکه خود بر علیه خود گواهی می‌دهی و نمی‌توانی مرا تکذیب کنی!

عمرو گفت: یا ابا یقظان (این کنیه عمار است) من برای اینکه گفتی نیامده‌ام بلکه از این جهت با تو گرد آمدم که تو را در میان این سپاه مطاع دیگران یافتم و بهمین جهت خدا را به یادت آوردم تا این گروه را از استعمال سلاح و جنگ باز داری و خونشان را حفظ کنی؛ من در این راه کوشا هستم پس بر چه مبنائی با ما می‌جنگی؟.
آیا نه اینست که ما نیز خدای یگانه را می‌پرستیم و بهمان قبله که شما نماز می‌گذارید نماز می‌خوانیم؟ و همان را که شما در دعایتان می‌گوئید ما می‌گوئیم، و همان کتاب را که شما قرائت می‌کنید، ما هم قرائت می‌کنیم و برسول شما ایمان داریم؟

عمّار گفت: حمد خدای را که این اقرارها را بزبان تو جاری کرد که من و یارانم دارای قبله و دینیم، پرستش خدای مهربان را می‌کنیم و معترف به پیامبری محمّدیم و کتابش را قبول داریم و اینهمه بخلاف تو و یارانت!
حمد خدای را که اقرار تو را به نفع ما قرار داد بخلاف تو و یارانت؛ تو را گمراه و گمراه کننده قرار داد، تو خود نمی‌دانی که از راه یافتگانی یا گمراهان و از تشخیص واقع نابینا هستی! اکنون به تو خبر می‌دهم که نبرد من و یارانم با تو بر چه مبنائی است.
رسول خدا به من امر فرمود که: با ناکثین (پیمان شکنان) نبرد کنم منهم نبرد کردم و امر فرمود که: با قاسطین (منحرفین از عدالت) به نبرد برخیزم که شمائید، امّا مارقین را (آنان که از دین خارج می‌شوند) نمی‌دانم آنها را درک خواهم کرد یا نه؟!
ای بلاعقب! آیا ندانستی که رسول خدا (ص) درباره علی فرمود:«من کنت مولاه فعلی مولاه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه».
و من دوستدار خدا و رسولم و بعد از رسول خدا، دوستدار و پیرو علی هستم و تو مولا نداری!.

عمرو گفت: یا ابا یقظان! چرا به من دشنام می‌دهی؟ و حال آنکه من به تو دشنامی نداده‌ام!

عمار گفت: تو به چه چیز دشنامم می‌دهی؟ آیا می‌توانی بگوئی که من نافرمانی خدا و رسولش را کرده‌ام؟

عمرو گفت: در تو، موجبات دیگری جز اینکه گفتی هست. عمار گفت:
بزرگوار کسی است، که خدا او را گرامی داشته باشد؛ من پست بودم خداوند مرا بلند کرد؛ برده و مملوک بودم، خدا مرا آزاد ساخت؛ ناتوان بودم خداوند مرا نیرو بخشید؛ فقیر و بی‌چیز بودم، خدا مرا غنی و ثروتمند گردانید.

عمرو گفت: نظر تو در امر کشته شدن عثمان چیست؟

عمار گفت: او برای شما بدیها را فتح باب نمود.

عمرو گفت: علی او را کشت؟ عمار گفت: نه بلکه خدای علی او را کشت.

نصر بن مزاحم، در کتاب خود ص 165 در حدیثی روایت کرده است که: چون در جنگ صفین، عمار بن یاسر رحمة اللّه علیه، به عمرو بن عاص نزدیک شد، به عمرو گفت: دین خود را به حکومت مصر فروختی؟!
هلاکت بر تو باد! از مدتی پیش، تو اسلام را کج پنداشتی.

سبط ابن جوزی در «تذکره» اش ص 53، این حدیث را روایت کرده و این جمله را اضافه دارد: سوگند بخدا، قصد تو و تصمیم دشمن خدا و زاده دشمن خدا (مقصود معاویه است) از اینکه خون عثمان را دستاویز نمودید؛ این بوده که به دنیا برسید.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 215

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 215

15- عمّار بن یاسر و عمرو

اجتمع عمّار بن یاسر مع عمرو بن العاص فی المعسکر یوم صفّین، فنزل عمّار و الذین معه فاحتبوا بحمائل سیوفهم، فتشهّد عمرو بن العاص- یعنی قال: أشهد أن لا إله إلّا اللَّه-. فقال عمّار: اسکت فقد ترکتها فی حیاة محمد و من بعده، و نحن أحقُّ بها منک، فإن شئت کانت خصومة فیدفع حقّنا باطلک، و إن شئت کانت خطبة، فنحن أعلم بفصل الخطاب منک، و إن شئت أخبرتک بکلمة تفصل بیننا و بینک، و تکفرک قبل القیام، و تشهد بها على نفسک، و لا تستطیع أن تکذِّبنی.

قال عمرو: یا أبا الیقظان، لیس لهذا جئت، إنّما جئت لأنّی رأیتک أطوع أهل هذا العسکر فیهم، أُذکرک اللَّه إلّا کففتَ سلاحهم، و حقنت دماءهم، و حرّضتَ على ذلک، فعلامَ تقاتلنا؟! أ و لسنا نعبد إلهاً واحداً؟ و نصلّی قبلتکم؟ و ندعو دعوتکم؟ و نقرأ کتابکم؟ و نؤمن برسولکم؟

قال عمّار: الحمد للَّه الذی أخرجها من فیک، إنّها لی و لأصحابی: القبلة، و الدین، و عبادة الرحمن، و النبیّ، و الکتاب، من دونک و دون أصحابک، الحمد للَّهِ الذی قرّرک لنا بذلک دونک و دون أصحابک، و جعلک ضالّا مضلّا، لا تعلم هادٍ أنت أم ضالّ، و جعلک أعمى، و سأخبرک على ما قاتلتک علیه أنت و أصحابک؛ أمرنی رسول اللَّه أن أقاتل الناکثین، و قد فعلتُ، و أمرنی أن أقاتل القاسطین، فأنتم هم، و أمّا المارقون، فما أدری أدرکهم أم لا؟

أیّها الأبتر أ لستَ تعلم

أنّ رسول اللَّه قال لعلیّ: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه؟!»

و أنا مولى اللَّه و رسوله و علیّ من بعده، و لیس لک مولى.

قال له عمرو: لِمَ تشتمنی یا أبا الیقظان! و لست أشتمک؟ قال عمّار: و بِمَ

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 216

تشتمنی؟ أ تستطیع أن تقول: إنّی عصیت اللَّه و رسوله یوماً قطّ. قال له عمرو: إنَّ فیک لمسبّاتٍ سوى ذلک. قال عمّار: إنَّ الکریم مَن أکرمه اللَّه، کنتُ وضیعاً فرفعنی اللَّه، و مملوکاً فأعتقنی اللَّه، و ضعیفاً فقوّانی اللَّه، و فقیراً فأغنانی اللَّه. قال له عمرو: فما ترى فی قتل عثمان؟ قال: فتح لکم باب کلِّ سوء. قال عمرو: فعلیٌّ قتله. قال عمّار: بل اللَّه ربُّ علیّ قتله «1».

و روى نصر فی کتابه «2» (ص 165) فی حدیث: فلمّا دنا عمّار بن یاسر رحمه الله بصفّین من عمرو بن العاص، قال: یا عمرو بعتَ دینک بمصر، تبّا لک، و طالما بغیتَ الإسلام عوجاً.

و رواه سبط ابن الجوزی فی تذکرته «3» (ص 53) و زاد: و اللَّه ما قصدُک و قصدُ عدوِّ اللَّه ابن عدوِّ اللَّه بالتعلّل بدم عثمان إلّا الدنیا.