اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۲۹ خرداد ۱۴۰۳

مناظره و احتجاج قیس بن سعد با معاویه

متن فارسی

قیس و معاویه در مدینه (بعد از صلح)

پس از صلح، قیس بن سعد با جمعى از انصار، بر معاویه وارد شد؛ معاویه به آنها گفت: اى گروه انصار! از من چه می‌خواهید؟!
سوگند به خدا، بیشتر شما بر علیه من بودید و کمى با من، و در روز صفین، از پیشروى من جلوگیرى نمودید و شراره مرگ را در سر نیزه هایتان به عیان دیدم. مرا و پدرانم را هجو نمودید، هجوى کارگرتر از زخم نیزه، ولى موقعی که خداوند بر پاداشت آنچه را که شما می‌خواستید سرنگونش سازید، به من گفتید: وصیّت رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله را رعایت کن؛!
ولى هیهات، یا بنى الحقین العذرة «2»
قیس (در جواب) گفت: ما آنچه را که در عهده توست می‌خواهیم (خلافت بر مسلمین را که بدون حق در اختیار گرفتى).
امّا دشمنى ما با تو، اگر بخواهى از آن خوددارى می‌کنیم. و امّا استهزائى که از تو می‌کنیم، باطل آن زایل می‌شود و آن مقدارى که حق است ثابت و بر قرار می‌ماند.
امّا برقرارى حکومت به نفع تو، مطلبى است که بدون رضایت ما و بر خلاف خواست ماست.
و امّا درهم شکستن ارج تو در روز صفین، به جهت همکارى با مردى بود که طاعت او بسان طاعت خداوند بوده و امّا وصیّت و سفارش رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلم درباره ما، باید بدانى که هر کس به پیامبر ایمان دارد باید بعد از او هم سفارش او را رعایت کند.
و امّا اینکه گفتى: یابى الحقین العذرة. باید بدانى که، هیچ دستى جز خداوند، تو را از ما باز نمی‌دارد، این گوى و این میدان هر چه دلت می‌خواهد انجام ده مثل تو چنان است که شاعر گوید:

یا لک من قبرة بمعمر خلالک الجوّ فبیضى و اصفری‌

اوه! چه گنجشگهاى فراوانى! امروز محیط به دلخواه تو مساعد است، هر چه میتوانى تخم بگذار و سوت بکش، ولى روز دیگرى هم در دنبال است.

معاویه به منظور دلجوئى و ریا ورزى رو کرد به جمیعت و گفت: حوائج خودتان را بخواهید. (عقد الفرید ج 2 ص 121، مروج الذهب ج 2 ص 63، الامتاع و المؤانسة ج 3 ص 170)

بیان و توضیح: سخن معاویه که گفت: یابى الحقین العذرة: این گفته، مثل متداولى است، در بین عرب، و منشأ این مثل این بوده که مردى بر قومى وارد مى شود و از آنها شیر می‌طلبد، آنان تعلّل نموده و از دادن شیر به او خوددارى می‌کنند و اظهار میدارند که شیر ندارند، در حالی که در ظرفهایشان شیر موجود بوده.
این مثل براى اشخاص دروغگوئى آورده می‌شود که در موردى عذر می‌آورند در حالی که عذرشان قبول نیست.
و معنى مثل این است: شیرى که در ظرفهایتان است عذر شما را تکذیب می‌کند.
ولى این مثل در مروج الذهب چنین مذکور است: یأبى الحقیر العذرة. و در عقد الفرید به این شکل ضبط شده: ابى الخبیر العذر. ولى این دو ضبط خلاف و اشتباه است و اصل همان است که گفته شد.

قیس و معاویه در مدینه

تابعى بزرگوار، ابو صادق سلیم پسر قیس هلالى، در کتاب خود گوید:
معاویه بعد از کشته شدن حضرت امام حسن (ع)، و در ایام خلافتش به عنوان حج خانه خدا به مدینه وارد شد و مورد استقبال اهل مدینه قرار گرفت. معاویه دید همه مستقبلین از قبیله قریش هستند و رو به قیس بن سعد بن عباده کرد و گفت:
انصار چه شدند؟ چرا به استقبال من نیامدند؟
گفته شد: آنان فقیرند و وسیله سوارى ندارند. معاویه (بر سبیل طعن و شماتت) گفت:
پس شتران آبکش آنها چه شد؟!
قیس در پاسخ گفت: شتران آبکش خود را، در جنگهاى بدر و احد و غزوات بعد از آن که در موکب رسول خدا (ص) بودند، از دست دادند؛ آنگاه که جنگ به خاطر این بر پا بود که تو و پدرت به اسلام آئید تا اینکه امر خداوند آشکار شد و شما هنوز در کراهت باقى بودید.
معاویه گفت: خداوندا! ما را بیامرز!
پسر قیس گفت: رسول خدا (ص) می‌فرمود بعد از من انگیزه و غلبه مخالف را خواهید دید.
معاویه گفت براى مقابله با آن چه امر کرد؟ قیس گفت: رسول خدا (ص)امر فرمود صبر کنیم تا به ملاقات او برسیم (تا مردن).
معاویه گفت: پس صبر کنید تا اینکه او را ملاقات نمائید!!
سپس قیس به معاویه گفت: اى معاویه! ما را به شتران آبکش نکوهش می‌کنى؟ بخدا قسم ما شما را بر آن شتران دیدیم در حالیکه می‌کوشیدید نور خدا را خاموش کنید و سخن شیطان را برترى دهید! سپس تو و پدرت به اکراه اسلام آوردید همان اسلامى که در راه آن با شما می‌جنگیدیم.
معاویه گفت: اینطور که معلوم میشود، شما با نصرت و همکارى خود، بر ما منت می‌گذارید، همانا منت و عنایت براى خداست و براى قریش است! آیا نه اینست اى یاران پیامبر؟ که شما با یاریتان از رسول خدا (ص) بر ما منت می‌نهید در حالیکه او از قریش است و از طائفه ماست پس در حقیقت منت گذاردن براى ماست. چه خداوند شما را یاران و از پیروان ما نمود و به سبب ما شما را هدایت فرمود!!
قیس در پاسخ معاویه چنین گفت:
خداوند، محمّد را که رحمت بر همه عالم بود به رسالت و پیامبرى خود مفتخر فرمود و او را بسوى سیاه و سفید و سرخ مبعوث نمود، اولین کسی که به او و رسالت آسمانیش ایمان آورد پسر عمّش على بن ابیطالب (ع) بود؛ ابو طالب هم از او دفاع کرد و او را از شرّ دشمنانش حفظ نمود و نمی‌گذاشت قریش از دعوت او جلوگیرى نموده و به او اذیّت برسانند و کاملا از او پشتیبانى نموده و در راه تبلیغ رسالت الهى تشویق و تحریص می‌کرد. محمّد، مادامیکه عمویش زنده بود از هر نوع اذیّت و آزار قریش محفوظ بود، ابو طالب هنگام مرگ به فرزندش على (ع) امر نمود که از آن جناب پشتیبانى کند. على (ع) در همه سختیها و فشارها و مواقع خطرناک جان بر کف نهاد و با کمال رشادت از آن حضرت پشتیبانى نمود و خداوند در بین قریش این مقام بزرگ حمایت از رسولش را ویژه على ساخت و در میان عرب و عجم گرامى گشت:
پیامبر خدا، تمام فرزندان عبد المطلب را، که در میانشان ابو طالب و ابو لهب هم بودند، گرد آورد و آنها را به اسلام دعوت فرمود، در حالی که على در خدمت حضرت بود و خود رسول خدا (ص) در حمایت عمویش ابو طالب زندگى می‌کرد؟ به آن جمع چنین فرمود:
أیّکم ینتدب ان یکون اخى و وزیرى و وصیّى و خلیفتى فى امّتى و ولىّ کلّ مؤمن بعدى؟
کدام یک از شما دعوت مرا می‌پذیرد تا اینکه برادر و وزیر و وصىّ من در میان امّتم گردد و بعد از من، ولىّ (عهده‌دار امور) مؤمنان باشد؟
همه جمع ساکت بودند و پیامبر خدا سه بار سخن خود را تکرار فرمود. در این هنگام، على بود که گفت: اى رسول خدا! من سخنت را پذیرفتم سپس پیامبر خدا (ص) سر على (ع) را به دامن نهاد و در دهان او دمید و گفت: بار خدایا! سینه على را از علم و فهم و حکمت پر گردان و به ابیطالب رو کرد، فرمود: اى ابیطالب! از این پس مطیع و سخن پذیر پسرت باش چه، خداوند نسبت او را با پیامبرش، چون نسبت هرون به موسى قرار داد …
رسول خدا بین خود و على برادرى بر قرار نمود و سپس قیس بعد از این کلام چیزى از فضائل على (ع) را فرو گذار ننمود و بدان فضائل بر تقدم على استدلال نمود از جمله فضائل چنین گفت:
جعفر بن ابیطالب از این خاندان است که با دو بال در بهشت پرواز میکند، و حمزه، سید شهداء است و فاطمه، سرور بانوان بهشت، از جمله افتخارات این خانواده است. اگر بنا شود رسول خدا و خاندان و عترت او را از قریش جدا کنیم؛ بخدا قسم که ما در نزد خدا و رسولش و خاندان او از شما محبوب‏تریم.
هنگام وفات پیامبر خدا، انصار پیرامون پدرم گرد آمدند و گفتند: ما با سعد بیعت می‌کنیم قریش با خبر شده با ما از در ستیز در آمدند و اولویت على و خاندان رسول اللّه را برخ ما کشیدند و دلیلى بر علیه ما، و به خاطر اهل بیت نبى اکرم (ص) و قرابتشان با ما نبرد کردند. قریش دیگر نمی‌تواند. این ننگ و جنایتى که نسبت به انصار و خاندان محمّد (ص) نموده بزداید. در حالی که به جان خودم سوگند یاد می‌کنم که با وجود على بن ابیطالب و فرزندانش، احدى از انصار و قریش و عرب و عجم حق خلافت را نداشتند.
در این هنگام بود که معاویه به خشم آمد و گفت: اى پسر سعد! تو این مطلب را از کجا گرفته و روایت می‌کنى و از چه کسى شنیدى؟ آیا پدرت به تو خبر داده است؟!! قیس گفت: از کسى نقل می‌کنم که از پدرم بهتر بود و حقش بر من از او بیشتر و عظیمتر است.
معاویه گفت: او کیست! قیس جواب داد: على بن ابیطالب (ع) عالم و صدّیق این امّت که خداوند در حق او این آیه را نازل فرموده است:
«قُلْ کَفی‌ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ‏«1» / (اى پیامبر) بگو بین من و شما شهادت خداوند کافى است و شهادت کسی که نزد اوست علم کتاب.» و سپس تمام آیاتى که در شأن حضرت على (ع) نازل شده بود یک به یک ذکر کرد.
معاویه گفت: صدّیق این امت ابو بکر است و فاروقش عمر است و کسى که علم کتاب نزد اوست عبد اللّه بن سلام است.
قیس در جواب گفت: اولى بدین القاب نیکو کسى است که خداوند این آیه را در شأن او نازل فرمود:
«أَ فَمَنْ کانَ عَلی‌ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْه‌«2» / آیا آن کسى که از جانب پروردگارش داراى دلیل است و در پى شاهدى دارد از خود.» و همچنین کسى که رسول خدا (ص) او را در روز غدیر به خلافت امّت منصوب داشت و فرمود: «من کنت مولاه اولى به من نفسه فعلىّ اولى به من نفسه / هر که من مولاى اویم و اولى به اویم از خودش، پس على اولى به اوست از خودش.»
و در غزوه تبوک در وصف على فرمود:
«انت منّى بمنزلة هارون من موسى الّا انّه لا نبىّ بعدى. / (اى على)! نسبت تو به من، مانند نسبت هارون است به موسى با این فرق که بعد از من دیگر پیامبرى مبعوث نمی‌گردد.»

و تمامى آنچه را که قیس در این مناظره ذکر کرده و بدان تصریح نموده، از آیات قرآنى و احادیث نبوى در فضل على (ع) حفّاظ و علماء بزرگ اهل سنت در مسندها و صحاح خود با بررسى کامل در سند آنها و راویان آن، ذکر کرده‌اند، که ما بعضى از آن را در گذشته ذکر نموده‌ایم و به فضل الهى در آینده بقیه را در محلّ خود ذکر خواهیم کرد.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 163

متن عربی

قیس و معاویة فی المدینة بعد الصلح بینهما:

دخل قیس بن سعد بعد وقوع الصلح فی جماعة من الأنصار على معاویة، فقال لهم معاویة: یا معشر الأنصار بِم تطلبون ما قِبلی؟ فو اللَّه لقد کنتم قلیلًا معی کثیراً علیَّ، و لَفَلَلْتم حدِّی یوم صفِّین، حتى رأیت المنایا تلظّى فی أسنّتکم، و هجوتمونی فی أسلافی بأشدّ من وقع الأسنّة، حتى إذا أقام اللَّه ما حاولتم میله، قلتم: ارعَ فینا وصیة رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم. هیهات یأبى الحقین العِذْرة.

فقال قیس: نطلب ما قبلک بالإسلام الکافی به اللَّه لا بما نَمّتْ به إلیک الأحزاب، و أمّا عداوتنا لک فلو شئتَ کففتَها عنک، و أمّا هجاؤُنا إیّاک فقول یزول باطله و یثبت حقّه، و أمّا استقامة الأمر فعلى کُرهٍ کان منّا، و أمّا فَلّنا حدّک یوم صفّین، فإنّا کنّا مع رجل نرى طاعة اللَّه طاعته، و أمّا وصیّة رسول اللَّه بنا فمن آمن به رعاها بعده، و أمّا قولک: یأبى الحقین العِذرة، فلیس دون اللَّه ید تحجزک منّا یا معاویة، فدونک أمرک یا معاویة، فإنّما مثلک کما قال الشاعر:

یا لکِ من قُبّرةٍ بمَعمرِ             خلا لکِ الجوّ فبیضی و اصفری‏

فقال معاویة یموِّه: ارفعوا حوائجکم. العقد الفرید «2»

 (2/121)، مروج الذهب «3»

 (2/63)، الإمتاع و المؤانسة (3/170).

بیان: قول معاویة: یأبى الحقین العِذْرة «4»

 مثل سائر، أصله: أنّ رجلًا نزل بقوم

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 164

فاستسقاهم لبناً، فاعتلّوا علیه و زعموا أن لا لبن عندهم، و کان اللبن محقوناً فی و طاب عندهم. یُضرب به للکاذب الذی یعتذر و لا عذر له، یعنی: أنّ اللبن المحقون لدیکم یکذّبکم فی عذرکم. فما فی مروج الذهب من: یأبى الحقیر العذرة. و فی العقد الفرید: أبى الخبیر العذر. فهو تصحیف.

قیس و معاویة فی المدینة

روى التابعیُّ الکبیر أبو صادق سلیم بن قیس الهلالی فی کتابه «1»، قال:

قدم معاویة حاجّا فی أیّام خلافته بعد ما مات الحسن بن علیّ علیهما السلام، فاستقبله أهل المدینة، فنظر فإذا الذین استقبلوه عامّهم قریش، فالتفت معاویة إلى قیس بن سعد بن عبادة، فقال: ما فعلت الأنصار، و ما بالها ما تستقبلنی؟ فقیل: إنَّهم محتاجون لیس لهم دواب. فقال معاویة: فأین نواضحهم؟

فقال قیس بن سعد: أفنوها یوم بدر و أُحد و ما بعدهما من مشاهد رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم حین ضربوک و أباک على الإسلام، حتى ظهر أمر اللَّه و أنتم کارهون.

فقال معاویة: اللّهم اغفر. فقال قیس: أما إنَّ رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم قال: «سترون بعدی أثرة». فقال معاویة: فما أمرکم به؟ قال: أمرنا أن نصبر حتى نلقاه. قال: فاصبروا حتى تَلْقوه.

ثمّ قال: یا معاویة تعیِّرنا بنواضحنا؟ و اللَّه لقد لقیناکم علیها یوم بدر و أنتم جاهدون على إطفاء نور اللَّه، و أن تکون کلمة الشیطان هی العلیا؛ ثمَّ دخلتَ أنت و أبوک کرهاً فی الإسلام الذی ضربناکم علیه.

فقال معاویة: کأنّک تمنّ علینا بنصرتکم إیّانا، فللّه و لقریش بذلک المنّ و الطول. أ لستم تمنّون علینا یا معشر الأنصار بنصرتکم رسول اللَّه؟ و هو من قریش

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 165

و هو ابن عمّنا و منّا، فلنا المنّ و الطَّول أن جعلکم اللَّه أنصارنا و أتباعنا فهداکم بنا.

فقال قیس: إنَّ اللَّه بعث محمداً صلى الله علیه و آله و سلم رحمةً للعالمین، فبعثه إلى الناس کافّة، و إلى الجنّ، و الإنس، و الأحمر، و الأسود، و الأبیض، اختاره لنبوّته، و اختصّه برسالته، فکان أوّل من صدّقه و آمن به ابن عمّه علیّ بن أبی طالب علیه السلام و أبو طالب یذبُّ عنه و یمنعه، و یحول بین کفّار قریش و بین أن یردعوه أو یؤذوه، و أمره أن یبلِّغ رسالة ربِّه، فلم یزل ممنوعاً من الضیم و الأذى حتى مات عمّه أبو طالب، و أمر ابنه بموازرته، فوازره و نصره، و جعل نفسه دونه فی کلِّ شدیدة، و کلِّ ضیق، و کلِّ خوف، و اختصَّ اللَّه بذلک علیّا علیه السلام من بین قریش، و أکرمه من بین جمیع العرب و العجم، فجمع رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم جمیع بنی عبد المطّلب، فیهم أبو طالب و أبو لهب، و هم یومئذ أربعون رجلًا، فدعاهم رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم و خادمه علیّ علیه السلام و رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم فی حجر عمِّه أبی طالب، فقال: «أیّکم ینتدب أن یکون أخی، و وزیری، و وصیّی، و خلیفتی فی أمّتی، و ولیّ کلِّ مؤمن بعدی؟».

فسکت القوم حتى أعادها ثلاثاً، فقال علیٌّ علیه السلام: «أنا یا رسول اللَّه صلّى اللَّه علیک» فوضع رأسه فی حجره، و تفل فی فیه، و قال: «اللّهمّ املأ جوفه علماً و فهماً و حکماً». ثمّ قال لأبی طالب: «یا أَبا طالب اسمع الآن لابنک و أطع فقد جعله اللَّه من نبیِّه بمنزلة هارون من موسى» و آخى صلى الله علیه و آله و سلم بین علیّ و بین نفسه. فلم یدع قیس شیئاً من مناقبه إلّا ذکره و احتجَّ به.

و قال: منهم: جعفر بن أبی طالب الطیّار فی الجنّة بجناحین، اختصّه اللَّه بذلک من بین الناس، و منهم: حمزة سیِّد الشهداء، و منهم: فاطمة سیِّدة نساء أهل الجنّة. فإذا وضعتَ من قریش رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم و أهل بیته و عترته الطیِّبین، فنحن- و اللَّه- خیرٌ منکم یا معشر قریش، و أحبّ إلى اللَّه و رسوله و إلى أهل بیته منکم، لقد قُبض رسول اللَّه فاجتمعت الأنصار إلى أبی، ثمّ قالوا: نبایع سعداً، فجاءت قریش فخاصمونا بحجّة علیّ و أهل بیته، و خاصمونا بحقّه و قرابته، فما یعدو قریشاً أن

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏2، ص: 166

یکونوا ظلموا الأنصار و ظلموا آل محمد، و لعمری ما لأحد من الأنصار و لا لقریش و لا لأحد من العرب و العجم فی الخلافة حقٌّ مع علیّ بن أبی طالب و ولده من بعده.

فغضب معاویة، و قال: یا ابن سعد عمّن أخذت هذا؟ و عمّن رویته؟ و عمّن سمعته؟ أبوک أخبرک بذلک و عنه أخذته؟

فقال قیس: سمعته و أخذته ممّن هو خیر من أبی، و أعظم علیَّ حقّا من أبی. قال: مَن؟ قال: علیُّ بن أبی طالب، عالم هذه الأمّة، و صدّیقها الذی أنزل اللَّه فیه: (قُلْ کَفى‏ بِاللَّهِ شَهِیداً بَیْنِی وَ بَیْنَکُمْ وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابِ‏) «1»

– فلم یدع آیة نزلت فی علیّ إلّا ذکرها.

قال معاویة: فإنَّ صدّیقها أبو بکر، و فاروقها عمر، و الذی عنده علم الکتاب عبد اللَّه بن سلام.

قال قیس: أحقّ هذه الأسماء و أولى بها الذی أنزل اللَّه فیه: (أَ فَمَنْ کانَ عَلى‏ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَ یَتْلُوهُ شاهِدٌ مِنْهُ‏) «2»

 و الذی نصبه رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم بغدیر خُمّ فقال: «من کنت مولاه أولى به من نفسه، فعلیٌّ أولى به من نفسه» و قال فی غزوة تبوک: «أنت منّی بمنزلة هارون من موسى إلّا أنَّه لا نبیَّ بعدی».

کلّ ما ذکره قیس فی هذه المناظرة من الآیات النازلة فی أمیر المؤمنین، و الأحادیث النبویّة المأثورة فی فضله، أخرجها الحفّاظ و العلماء فی المسانید و الصحاح، نذکر کُلّا منها فی محلّه إن شاء اللَّه، کما مرّ بعضها.