اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

منتقدین حکومت عثمان

متن فارسی

بررسی این روایات تاریخی

از روایاتی که نقل کردیم دانسته میشود کسانی که به حکومت و زندگی عثمان خاتمه داده اند مهاجران و انصار و اصحاب پیامبر (ص) بوده اند و از آنجماعت فقط چهار نفر که قبلا نام بردیم در آن شرکت نداشته و مستثنی بوده اند. مهاجران و انصار واصحابند که در اعتراض و حمله به عثمان با مردمی که از مصر و کوفه و بصره آمده بودند همداستان و همدست گشته اند و پس از اینکه از هیچگونه عمل مسالمت آمیز و دلسوزانه برای برگردان عثمان از رویه نامردمی و خلاف اسلامیش و در توبه دادن او فرو نگذاشته اند به عزل و قتلش کمر بسته اند. در میان مردمی که از ولایات به مدینه آمده اند اصحاب عظیمالشان و معروفی و نیز انبوهی از مردان با فضیلت و متقی و دینشناسی ازتابعان وجود داشته اند که هیچکس نمیتواند در ایمان و دینداری و صلاحشان تردید کرده یا خدشه نماید. و همین اصحاب عالیقدر و مردان بزرگ وپرهیزگار و دینشناس در راس توده های ناراضی و خشمگین و متعرض قرار داشته اند. مثلا در میان مردمی که از کوفه آمده بودند این شخصیت ها دیده میشدند:

1- زید ملقب به “خوب”، صحابی پیامبر (ص) و مورد ستایش وی، نیکمردی درستکار.

2- مالک اشتر، از کسانی که محضر پیامبر (ص) را درک کرده اند، و قبلا عظمت و فضیلت و ایمان و صلاح و درستکاریش را شناخته ایم.

3- کعب بن عبده، که بلاذری میگوید: زاهد بوده است.

4- زیاد بن نصر حارثی، از کسانی که بافتخار درک درس و مصاحبت پیامبر (ص) نائل گشته اند.

5- عمرو بن اهتم، صحابی و سخنور توانا که در میان قبیله اش به شرافت و بزرگواری معروف بود، و ابن عبد البر در” استیعاب” و ابن اثیر در ” اسد الغابه ” و ابن حجر در ” اصابه ” شرح حالش را بعنوان یک صحابی آورده اند. در میان مصریان این شخصیت ها بودند:

6- عمرو بن حمق خزاعی، به مصاحبت پیامبر (ص) نائل گشته و احادیثی از حضرتش آموختهو این افتخار را یافته که پیامبر (ص)

در حقش دعا فرموده است.

7- عمرو بن بدیل خزاعی، صحابی عادل وراسترو که شرح حالش در فرهنگ اصحاب آمده است.

8- عبد الله بن بدیل خزاعی، ابو عمر (ابن عبد البر) درباره او مینویسد: رئیس قبیله خزاعه بود و خزاعه مورد محبت پیامبر (ص) قرار داشت، در جهادهای حنین وطائف، و تبوک شرکت جست، ارزش و شکوه و احترام فراوان داشت، و از درخشانترین چهره های اصحاب بود.

9- عبد الرحمن بن عدیس، با پیامبر (ص) مصاحبت داشته و از وی حدیث آموخته، و جزو کسانی است که زیر درخت در حدیبیه با پیامبر (ص) بیعت کرده اند و خدا از آنان و ایشان از او خشنود گشته اند.

10- محمد بن ابی بکر، چنانکه در” استیعاب ” و ” اصابه ” آمده علی علیه السلام او را ستوده و او را برتری بخشیده، و عابد و مجتهد بوده است و از سرآمدان عصر خویش. بالاخره در میان مردم بصره رئیسشان:

11- حکیم بن جبله عبدی، که ابو عمر درباره اش مینویسد: به ملاقات پیامبر (ص) نائل گشته و مردی صالح و دیندار بوده و قبیله اش از او اطاعت و پیروی نشان میداده اند. مسعودی مینویسد: از بزرگان قبیله عبد قیس و از زاهدان و پارسایان آنقوم است. و چنانکه ابن اثیر میگوید مولا امیر المومنین وی را وی را ستوده است.

(الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ج 9 ص 259)

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏9، ص: 259

مسلمة فکلّمه أن یردّهم، فقال: و اللَّه لا أکذب اللَّه فی سنة مرّتین. تاریخ الطبری «1» (5/120، 121).

نظرة فی أحادیث الحصارین

أوّل ما یقع علیه النظر من هذه الأحادیث: أنّ المجهزین على عثمان هم المهاجرون و الأنصار من الصحابة- و لم یشذّ عنهم إلّا أربعة أسلفنا ذکرهم فی صفحة (ص 163)- و هم الذین أصفقوا مع أهل مصر و الکوفة و البصرة على مقت الخلیفة و قتله بعد أن أعیتهم الحیل، و أعوزهم السعی فی استتابته، و إکفائه عن الأحداث، و نزوعه عمّا هو علیه من الجرائم و إنّ فی المقبلین من تلکم البلاد من عظماء الصحابة، و من رجال الفضیلة و الفقه و التقى من التابعین جماعات لا یستهان بعدّتهم، و لا یُغمز فی دینهم، و هم رؤساء هاتیک الجماهیر و المؤلّبین لهم على عثمان:

فمن الکوفیّین:

1- زید الخیر، له إدراک أثنى علیه النبیّ الأعظم، و أنّه من الخیار الأبرار.

2- مالک بن الحارث الأشتر، له إدراک، أوقفناک على عظمته و فضله و موقفه من الإیمان، و مبلغه من الثقة و الصلاح.

3- کعب بن عبدة النهدی، و قد سمعت عن البلاذری أنّه کان ناسکاً.

4- زیاد بن النضر الحارثی، له إدراک.

5- عمرو بن الأهتم، صحابیّ خطیب بلیغ شریف فی قومه، ترجمه «2» ابن عبد البرّ فی الاستیعاب، و ابن الأثیر فی أُسد الغابة، و ابن حجر فی الإصابة.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏9، ص: 260

و فی المصریّین:

6- عمرو بن الحمق الخزاعی، صحب النبیّ و حفظ عنه أحادیث، و حظی بدعائه صلى الله علیه و آله و سلم له کما مرّ تفصیله (ص 45).

7- عمرو بن بدیل الخزاعی، صحابیّ عادل مترجم فی معاجم الصحابة.

8- عبد اللَّه بن بدیل الخزاعی، قال أبو عمر: کان سید خزاعة و خزاعة عیبة رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم، و شهد حنیناً و الطائف و تبوک، و کان له قدر و جلالة، و کان من وجوه الصحابة.

راجع «1»: الاستیعاب، و أُسد الغابة، و الإصابة.

9- عبد الرحمن بن عدیس أبو محمد البلوی، صحب النبیّ و سمع منه، و کان ممّن بایع تحت الشجرة من الذین رضی اللَّه عنهم و رضوا عنه.

10- محمد بن أبی بکر، و حسبک فیه ما فی الاستیعاب و الإصابة «2» من أنّ علیّا- أمیر المؤمنین- کان یُثنی علیه و یفضّله و کانت له عبادة و اجتهاد، و کان من أفضل أهل زمانه.

و رئیس البصریّین:

11- حکیم بن جبلة العبدی، قال أبو عمر فی الاستیعاب «3»: أدرک النبیّ صلى الله علیه و آله و سلم و کان رجلًا صالحاً له دین، مطاعاً فی قومه. و قال المسعودی فی المروج «4» (2/7): کان

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏9، ص: 261

من سادات عبد القیس و زهّادها و نسّاکها. و أثنى علیه مولانا أمیر المؤمنین بقوله کما فی الکامل «1» (3/96):

دعا حکیم دعوةً سمیعه             نال بها المنزلة الرفیعه‏

یالهف ما نفسی على ربیعه             ربیعة السامعة المطیعه‏