اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۷ اسفند ۱۴۰۲

نحوه شهادت حجر بن عدی و یاران

متن فارسی

«زیاد»، «حجر بن عدى» و یارانش را بدست «وائل بن حجر حضرمى» و «کثیر بن شهاب» سپرد و دستور داد آنها را به شام ببرند. آنها را شبانه خارج کردند و وقتى که به «جبانه عرزم» رسیدند، «قبیصة بن ضبیعه عبسى» که، نگاهش به خانه خود در «جبانه عرزم» افتاد و دخترانش را دید، به «وائل» و «کثیر» گفت که اجازه دهید تا من به اهلبیت خود وصیتى کنم. اجازه‌اش دادند.
وقتى که به آنها نزدیک شد، همگى گریه می‌کردند. ساعتى ساکت شد. سپس به آنها گفتم: شما هم ساکت شوید.

آنگاه چنین گفت:
«از خداى عزوجل بترسید و همگى شکیبا باشید. و من از خداوند یکى از دو پیروزى را انتظار دارم: یا شهادت که خود سعادت بزرگى است، و یا اینکه به سلامتى باز خواهم گشت، آن خدا است که شما را روزى می‌دهد و مرا درباره مخارج شما کفایت می‌کند، او زنده‌اى است که نمی‌میرد، امیدوارم خداوند شما را وانگذارد و مرا نیز در بین شما نگهدارد».
سپس بازگشت و همه قبیله و خاندانش دست به دعا، عافیت او را از خدا آرزو کردند. آنگاه حرکت کردند تا به «مرج عذراء» در نزدیکى «دمشق» رسیدند، در حالى که دوازده نفر بودند، بدین قرار: «حجر بن عدى»، «ارقم بن عبد اللّه» «شریک بن شداد»، «صیفى بن فسیل»، قبیصه بن ضبیعه»، عاصم بن عوف»، «ورقاء بن سمى»، «کدام بن حیان، عبد الرحمن بن حسان»، «محرز بن شهاب» و «عبد اللّه بن حویه».
دو نفر دیگر را نیز زیاد با «عامر بن اسود» همراه کرد که جمعا چهارده تن شده، و در مرج عذرا زندانى شدند. پس «معاویه»، «وائل بن حجر» و «کثیر بن شهاب» را خواست. وقتى که آنها وارد شدند، نامه‌شان را گرفت و بر مردم شام خواند.

در آن نامه چنین آمده بود:
«بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، به بنده خدا معاویه پسر ابو سفیان، امیر مؤمنان از زیاد پسر ابو سفیان.
اما بعد: خداوند در پیشگاه امیر المؤمنین، بهترین آزمایش را فراهم کرده و دشمنان خود را به دست او گرفتار ساخته و کسانى که به حقوق خدا تجاوز کرده‌اند، بدست او سپرده است، طاغوتیان زمان که در رأس آنها، حجر بن عدى قرار داشت و با امیر مؤمنان به مخالفت برخاسته بودند و بین مسلمانان تفرقه می‌انداختند و جنگ را بر ما تحمیل می‌کردند. اینک خدا ما را بر ایشان پیروز گردانید و مسلط کرده. من برگزیدگان مردم مصر و بر جستگان و اشراف آنها را که به داشتن خرد و دین شهره بودند، فرا خواندم و همگى بر علیه این یاغیان شهادت دادند و آنچه را دیده و آگاه شده بودند، بیان داشتند. اینک آن مخالفان را به پیش امیر مؤمنان آورده‌ام و گواهى مردم با صلاحیت و برگزیده مصر را که در زیر این نامه آمده است تقدیم می‌دارم».

هنگامى که «معاویه» این نامه و شهادت شاهدان را خواند، گفت: «درباره این کسان، که آشنایان و طایفه خودشان علیه آنها اینچنین شهادت دادند، چه باید کرد؟».
«یزید بن اسد بجلى» اظهار داشت: به اعتقاد من، آنها را در روستاهاى شام بپراکنید که مردم آنجا خودشان به خدمتشان می‌رسند. «معاویه» به «زیاد» چنین نوشت: از داستان حجر و یارانش و شهادتنامه‌هایى که بر علیه آنها فراهم شده بود آگاه شدم، و در کارشان مطالعه کردم، گاهى بنظر من میرسد که کشتن اینان بهتر از آزاد کردنشان است و گاهى معتقد می‌شوم که عفوشان بهتر از
از قتلشان است. و السلام».

در پاسخ این نامه، «زیاد» با «یزید بن حجیه تمیمى» چنین نوشتند:
«اما بعد، نامه شما را خواندم و نظرتان را درباره حجر و یارانش دریافتم، و در اینکه کار ایشان بر شما مشتبه شده در شگفت ماندم. در حالى که بر علیه این کسان، اشخاصى شهادت داده‌اند که از خودشان هم به احوال آنها آگاهتر هستند. پس هرگاه در مصر شما را نیازى هست، دیگر حجر و یارانش را بر من بازنگردان».

«یزید بن حجیه» آنها را حرکت داد، تا به «عذراء» رسید، و گفت:
«اى مردان، بخدا سوگند، من دیگر راهى جهت آزادى و تبرئه شما جز کشتن نمی‌بینم، چرا که دستور دارم شما را بقتل برسانم. پس کارى بکنید که نفع و سود شما در آن باشد و من بتوانم در آزادى شما سخن بگویم».

«حجر» چنین گفت: «به معاویه بگو ما بر بیعت خود پایداریم و هرگز آن را نخواهیم شکست. فقط کسانى بر علیه ما شهادت داده‌اند که دشمنان و بداندیشان بودند».

«یزید» این نامه را به «معاویه» رساند و اظهارات «حجر» را به او اطلاع داد. «معاویه» گفت: «در نظر ما زیاد راستگوتر از حجر است» «عبد الرحمن بن ام حکم ثقفى» و به روایتى «عثمان بن عمیر ثقفى» گفت: «آنها را تکه تکه کنید» «معاویه» گفت: «این موضوع را آشکارا نگو که سالمترى».
مردم شام براه افتادند و فهمیدند که «معاویه» و «عبد الرحمن» چه می‌گویند. «نعمان بن بشیر» را آوردند و اظهارات «پسرام حکم» را به او گفتند. «نعمان» گفت: «همگى کشته می‌شوند».
«عامر بن اسود عجلى» در عذراء بود و می‌خواست احوال آن دو مرد را که «زیاد» پیش او فرستاده بود تا به «حجر» بپیوندند، به «معاویه» بگوید.وى نزد «معاویه» آمد. هنگامى که خواست از برابر «حجر» بگذرد، «حجر» برخاست، با همان بندهاى خود به طرف او آمد و گفت: «اى عامر، این سخنان را از من به معاویه برسان که خونهاى ما بر او حرام است. به او بگو که ما با او در آشتى و امان هستیم. از خدا بترسد و در کار ما دقت کند» و این اظهارات را چند بار تکرار کرد.
«عامر» که به حضور «معاویه» رسید، نخست گزارش آن دو مرد را رساند.
«یزید بن اسد بجلى» بپاى خاست و بخشیدن آن دو مرد را پیشنهاد کرد. «جریر بن عبد اللّه» ضمن نامه‌اى درباره این دو مرد نوشته بود: «این دو نفر از خاندان من و از اهل جماعت هستند و بهترین رأى و عقیده این است که سخن چین بدگمانى، درباره آنها پیش زیاد سخن چینى کرده و اینها از کسانى هستند که هرگز در اسلام بدى نکرده‌اند و هیچ کار خلافى علیه خلیفه انجام نداده‌اند که به حالشان سودى داشته باشد و یا بهره‌اى گرفته‌باشند». «معاویه» به خاطر او و «یزید بن اسد» آنها را بخشید.
«وائل بن حجر» در باره «ارقم» عفو خواست. در نتیجه ارقم را آزاد کردند.
«ابو الاعور»، «عقبة بن اخنس» را وساطت کرد، پس بخشیده شد.
«حمزة بن مالک همدانى» درباره «سعید بن نمران» وساطت کرد، و «معاویه» او را بخشید.
«حبیب بن مسلمه» آزادى «عبد اللّه بن حویه تمیمى» را خواست و او نیز آزاد شد.
«مالک بن هبیره» برخاست و بخشودگى «حجر» را خواست، اما «معاویه» نپذیرفت و خشمگین شد و در خانه‌اش نشست. «معاویه» «هدّبة بن فیاض قضاعى» را که از فرزندان «سلامان بن سعد» بود، و «تحصین بن عبد اللّه کلابى» «و ابو شریف بدّى»- و به روایت اغانى، «ابو حریف بدرى»- را فرستاد و موقع عصر پیش آنها آمدند.
«خثعمى»، وقتى که «اعور» را دید که می‌آید، گفت: «نیمه‌اى از ما کشته و نیمه‌اى آزاد می‌شوند».
«سعید بن نمران» گفت: «خدایا مرا از کسانى قرار بده که آزاد می‌شوند و از من راضى باش».
«عبد الرحمن بن حسان عنزى» گفت: «خدایا مرا از کسانى قرار بده که بخاطر خواری‌شان گرامى می‌دارى و از من خشنود باش. چقدر موقعیتها که خود را در معرض کشتن قرار داده‌ام و خدا نخواسته است که کشته شوم».
اینجا بود که فرستاده «معاویه»، دستور او را که گفته بود «شش نفرشان آزاد و هشت نفرشان کشته شوند» ابلاغ کرد.

نمایندگان «معاویه» به آنها چنین گفتند:
«ما مأموریت داریم که پیشنهاد کنیم از على تبرى جوئید و او را لعن کنید.
هرگاه چنین کردید، شما را آزاد کنیم و گرنه خواهیم کشت، و امیر المؤمنین بخوبى می‌داند که خونهاى شما بمناسبت شهادتهایى که اهالى محل‏تان بر علیه شما داده‌اند، حلال است. جز اینکه او از گناه شما- در صورتى که از این مرد تبرى کنید- می‌گذرد و ما آزادتان می‌کنیم».
همگى گفتند: «ما این کار نکنیم»، پس دستور دادند که به زنجیرها بسته شوند و گورهاشان کنده شود و کفنهایشان حاضر شود. آن شب همگى به نماز برخاستند.

صبح که شد، یاران «معاویه» گفتند: اى مردان، ما دیشب دیدیم که نمازهاى طولانى و دعاهاى نیکویى داشتید. به ما بگوئید که درباره عثمان چه می‌گوئید؟
گفتند: او اول کسى است که در حکومت ستم کرد و به غیر حق عمل کرد».

اصحاب «معاویه» گفتند: «امیر المؤمنین شما را بهتر می‌شناسد». بعد به طرف آنها بلند شدند و گفتند: «آیا از این مرد (مراد، على علیه السّلام است) تبرى می‌کنید یا نه؟» گفتند: «نه، بلکه او را دوست داریم».
هر یک از ماموران، یکى از آنها را گرفت تا بکشد. «قبیصة بن ضبیعه» بدست «ابو شریف بدّى» افتاد و «قبیصه» به او گفت: «بدترین افراد در بین قبیله تو و قبیله من در امان است و تو مرا می‌کشى. بگذار غیر تو مرا بکشد».
«حضرمى» او را گرفت و به قتل رساند و «قضاعى» هم دوستش را کشت.
«حجر» به آنها گفت: «بگذارید من دو رکعت نماز بخوانم. سوگند به خدا، هرگز وضو نگرفته‌ام، مگر آنکه دو رکعت نماز خوانده‌ام». گفتند بخوان.
او نماز خواند. سپس بازگشت و گفت: «بخدا که تا کنون نمازى کوتاهتر از از این نخوانده بودم. و هرگاه نبود که شما خیال کنید که بخاطر ترس از مرگ نماز را طول می‌دهم، هر آینه این دو رکعت را طول می‌دادم». سپس گفت: «خدایا ما از تو درباره امت خود یارى می‌خواهیم. مردم کوفه علیه ما شهادت دادند و مردم شام هم ما را می‌کشند. بخدا سوگند که هرگاه مرا بکشید، من اول مسلمانى خواهم بود که در وادى شام سلوک کرده و نخستین مردى از مسلمانان خواهم بود که سگها بر او فریاد خواهند کرد».
«هدبه اعور» پیش آمد، در حالى که گوشتهاى زانوانش به لرزه افتاده بودند، گفت: «هرگز گمان نداشتم که تو از مرگ نهراسى. من ترا آزاد می‌کنم تا از دوست خود تبرى کنى». گفت: «چرا از مرگ نترسم، در حالى که قبر خود را آماده و کفن خود را گسترده می‌بینم و شمشیر بالاى سرم برکشیده‌اند.
بخدا من هرگاه از مرگ می‌ترسم، سخنى که خدا را به خشم آورد بر زبان نمی‌آورم». آنگاه گفتند گردنت را خم کن. گفت: «این خونى است که من هرگز به ریختن آن کمک نمی‌کردم». آنگاه او را جلو آوردند و گردنش را زدند و یک یک افراد را بدینسان کشتند، تا آنکه هر شش نفر کشته شدند.«خثعمى» و «عنزى»، یاران «حجر» «عبد الرحمن بن حسان عنزى» و «کریم بن عفیف خثعمى» گفتند: «ما را پیش امیر المؤمنین ببرید، تا درباره این مرد همانند گفتار او سخن بگوئیم».

آنها را نزد «معاویه» فرستادند و به وى خبر دادند. گفت: «آنها را نزد من بیاورید». پس به سوى «حجر» رو کردند. «عنزى» به او گفت: «اى حجر، دورى مکن، و آرامگاه تو دور نیست، تو چه یار خوبى به اسلام بودى» و «خثعمى» نیز مثل او اظهاراتى کرد، سپس آنها گذشتند و «عنزى» به این شعر تمثل کرد:

کفى بشفاة القبر بعدا لهالک                 و بالموت قطاعا لحبل القرائن‏«1»

و «خثعمى» که وارد شد، به او چنین گفت: «اللّه اللّه اى معاویه! تو سرانجام از این خانه ناپایدار به سراى آخرت خواهى شتافت، و در این کشتن، مسؤلیت خواهى داشت، تو چرا خون ما را می‌ریزى؟».
«معاویه» گفت: «در باره على عقیده‌ات چیست؟» گفت: «همان چیزى را می‌گویم که تو ادعا می‌کنى، یعنى آیا تو از دین على که به آئین بر حق خدا بود تبرى می‌کنى؟». «معاویه» ساکت شد و نخواست جوابى بدهد.
در این حال، «شمر بن عبد اللّه خثعمى» برخاست و پیشنهاد کرد «معاویه» او را آزاد کند. «معاویه» گفت: «بخاطر تو آزاد می‌کنم، لکن یک ماه نگه می‌دارم» سپس او را زندانى کرد و هر دو روز یکبار او را می‌خواست و با وى صحبت می‌کرد.
سرانجام او را آزاد کرد، بشرط آنکه مادام که حکومت بدست «معاویه» است نباید وارد «کوفه» شود. آنگاه به «موصل» می‌آمد و می‌گفت: اگر «معاویه» می‌مرد، وارد شهر می‌شدم. وى یک ماه پیش از مرگ معاویه وفات یافت.

سپس «عبد الرحمن بن حسان» را آوردند. «معاویه» بدو گفت: «بگو به بینم اى برادر ربیعه، درباره على چه می‌گوئى؟» گفت: «مرا رها کن و از من مپرس که این براى تو بهتر است». گفت: «بخدا سوگند که ترا آزاد نمی‌کنم تا درباره على سخن بگوئى». «عبد الرحمن» گفت: «گواهى می‌دهم که على از کسانى بود که خدا را همواره یاد می‌کرد، همواره امر به معروف و نهى از منکر می‌نمود و از مردم در می‌گذشت». «معاویه» گفت: درباره عثمان چه می‌گوئى؟
گفت: «او نخستین کسى است که باب ستم را گشود و درهاى حق را بست». گفت:
«خودت را به کشتن دادى». گفت: «بلکه در وادى محشر، تو خودت را به کشتن دادى نه ربیعه- یعنى که در آنجا از قبیله او کسى نیست که چنین سخن بگوید- آنگاه معاویه نماینده‌اى بطرف «زیاد» فرستاد و نوشت: «اما بعد، این عنزى بدترین کسى است که من می‌فرستم. آن کیفرى را که شایسته اوست، در حق او معمول بدار، و به بدترین وضع ممکن او را بکش.» وقتى او را پیش «زیاد» آوردند، او را به ناحیه «قس الناطف»«1» فرستاد و در آنجا زنده بگورش کردند.

کسانى از یاران حجر، که با او کشته شدند عبارتند از:
«شریک بن شداد حضرمى»، «صیفى بن فسیل شیبانى»، «قبیصة بن ضبیعه عبسى»، «محرز بن شهاب منقرى»، «کدام بن حیان عنزى» و «عبد الرحمن بن حسان عنزى».

و گروهى از یاران حجر که آزاد شدند عبارتند از:
«کریم بن عفیف خثعمى»، «عبد اللّه بن حویه تمیمى»، «عاصم بن عوف بجلى» «ورقاء بن سمى بجلى»، «ارقم بن عبد اللّه کندى»، «عتبة بن اخنس سعدى» و «سعد بن نمران همدانى».

مأخذ این فصل (معاویه و حجر بن عدى و یارانش) بدین قرار است: «اغانى» 16: 2- 11، «عیون الاخبار» ابن قتیبه 1: 147، «تاریخ طبرى» 6: 141- 156، «مستدرک» حاکم 3: 468، «تاریخ» ابن عساکر 4: 84، 6: 459، «کامل» ابن اثیر 3: 202- 208، «تاریخ» ابن کثیر 8: 49- 55.

«امینى» می‌نویسد: «حجر بن عدى» چه کسى بود و یاران او چه کسانى بودند و هدف و آرمانشان از این خطرات و مبارزات چه بود؟ چه گناهى داشتند که اینچنین کشته شدند؟ چرا اینگونه بر آنها هتک حرمت شد، و بندهاى حیاتشان گسسته شد؟ نه مگر همگى مسلمان بودند؟

«حجر بن عدى» از عادلان صحابه بشمار می‌رفت یا یکى از عدول صحابه و راهب و پارساى اصحاب محمد صلّى اللّه علیه و آله. و به تعبیر «حاکم» «1»، او از بزرگان صحابه بود و در سنین کودکى- آنگونه که از روایت «استیعاب» 1: 135 برمی‌آید- یک شخص مستجاب الدعوه بود و بنا بنوشته «ابن سعد» یک ثقه معزوف بود «2».

«مرزبانى» می‌گوید: «او به حضور رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله شرفیاب شد. وى از بندگان خالص خدا و شخصى پارسا بود و در حق مادرش خیلى خدمت کرد و بسیار نماز خواند و بسیار روزه‌دار بود «3»».

«ابو معشر» نوشته است: «او عابدى بود که هیچ حدثى به او دست نمی‌داد مگر اینکه بی درنگ وضو میگرفت و هیچ وضو نمیگرفت مگر آنکه بدنبال آن دو رکعت نماز می‌خواند» «4» و چنانکه در «شذرات» آمده، «مراتب دوستى و خدمتگذارى و جهاد و عبادت او مشهور بود» «1» او داراى کرامت و مقام استجابت دعا و همواره در برابر خدا تسلیم بود.

«ابن جنید» در کتاب «الاولیاء» روایت کرده است: «حجر بن عدى را جنابت دست داد. به نگهبان خود در زندان گفت: آب خوردن مرا بدهید، تا با آن تطهیر کنم و جیره فردایم را ندهید. نگهبان گفت: می‌ترسم که از تشنگى بمیرى و معاویه مرا بکشد. می‌گوید دعا کرد و خداوند از آسمان ابرى فرستاد و باران بریخت و او بقدر نیاز خود از آب آن گرفت. یارانش به او گفتند دعا کن خدا ما را آزاد کند. پس او گفت: خدایا به ما خیر عطا کن» «2».

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 64

متن عربی

تسییر حُجر و أصحابه إلى معاویة و مقتلهم:

دفع زیاد حُجر بن عدی و أصحابه إلى وائل بن حُجر الحضرمی و کثیر بن شهاب و أمرهما أن یسیرا بهم إلى الشام، فخرجوا عشیّةً و سار معهم صاحب

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 65

الشرطة حتى أخرجهم من الکوفة، فلمّا انتهوا إلى جبّانة عرزَم نظر قبیصة بن ضبیعة العبسی إلى داره و هی فی جبّانة عرزَم فإذا بناته مشرفات، فقال لوائل و کثیر: ائذنا لی فأُوصی أهلی. فأذنا له، فلمّا دنا منهنّ و هنّ یبکین سکت عنهنّ ساعة ثم قال: اسکنَّ فسکتن. فقال: اتّقین اللَّه عزّ و جلّ و اصبرن فإنّی أرجو من ربّی فی وجهی هذا إحدى الحسنیین: إمّا الشهادة و هی السعادة، و إمّا الانصراف إلیکنّ فی عافیة. و إنّ الذی یرزقکنّ و یکفینی مئونتکنّ هو اللَّه تعالى و هو حیٌّ لا یموت، أرجو أن لا یضیّعکنّ و أن یحفظنی فیکنّ. ثم انصرف فمرّ بقومه فجعل القوم یدعون اللَّه له بالعافیة.

فساروا حتى انتهوا بهم إلى مرج عذراء عند دمشق و هم اثنا عشر رجلًا:

حُجر بن عدی، الأرقم بن عبد اللَّه، شریک بن شدّاد، صیفی بن فسیل، قبیصة بن ضبیعة، کریم بن عفیف، عاصم بن عوف، ورقاء بن سمی، کدام بن حیّان، عبد الرحمن بن حسّان، محرز بن شهاب، عبد اللَّه بن حویّة. و أتبعهم زیاد برجلین مع عامر بن الأسود فتمّوا أربعة عشر رجلًا، فحُبِسوا بمرج عذراء، فبعث معاویة إلى وائل بن حُجر و کثیر بن شهاب فأدخلهما و أخذ کتابهما فقرأه على أهل الشام فإذا فیه:

بسم الله الرحمن الرحیم

لعبد الله معاویة بن أبی سفیان أمیر المؤمنین من زیاد بن أبی سفیان. أمّا بعد:

فإنّ اللَّه قد أحسن عند أمیر المؤمنین البلاء، فأداله من عدوّه و کفاه مؤنة من بغى علیه، إنّ طواغیت الترابیّة الصبائیّة «1» رأسهم حُجر بن عدی خالفوا أمیر المؤمنین، و فارقوا جماعة المسلمین، و نصبوا لنا الحرب، فأظهرنا اللَّه علیهم و أمکننا منهم و قد دعوت خیار أهل المصر و أشرافهم و ذوی النهى و الدین فشهدوا علیهم بما

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 66

رأوا و علموا، و قد بعثت بهم إلى أمیر المؤمنین و کتبت شهادة صلحاء أهل المصر و خیارهم فی أسفل کتابی هذا.

فلمّا قرأ معاویة الکتاب و شهادة الشهود علیهم قال: ما ذا ترون فی هؤلاء النفر الذین شهد علیهم قومهم بما تسمعون؟ فقال له یزید بن أسد البجلی: أرى أن تفرِّقهم فی قرى الشام فیکفیکهم طواغیتها. و کتب معاویة إلى زیاد: أمّا بعد: فقد فهمت ما اقتصصت به من أمر حُجر و أصحابه و شهادة من قِبلک علیهم فنظرت فی ذلک فأحیاناً أرى قتلهم أفضل من ترکهم، و أحیاناً أرى العفو عنهم أفضل من قتلهم، و السلام.

فکتب إلیه زیاد مع یزید بن حُجیّة التمیمی: أمّا بعد: فقد قرأت کتابک و فهمت رأیک فی حُجر و أصحابه فعجبت لاشتباه الأمر علیک فیهم و قد شهد علیهم بما قد سمعت من هو أعلم بهم، فإن کانت لک حاجةٌ فی هذا المصر فلا تردّن حُجراً و أصحابه إلیَّ.

فأقبل یزید بن حُجیّة حتى مرّ بهم بعذراء فقال: یا هؤلاء أما و اللَّه ما أرى براءتکم و لقد جئت بکتاب فیه الذبح فمرونی بما أحببتم ممّا ترون أنّه لکم نافعٌ أعمل به لکم و أنطق به. فقال حُجر: أبلغ معاویة: أنّا على بیعتنا لا نستقیلها و لا نقیلها، و إنّما شهد علینا الأعداء و الأظنّاء. فقدم یزید بالکتاب إلى معاویة و أخبره بقول حُجر فقال معاویة: زیاد أصدق عندنا من حُجر. فقال عبد الرحمن بن أُمّ الحکم الثقفی، و یقال عثمان بن عمیر الثقفی: جذاذها جُذاذها. فقال له معاویة: لا تعنَّ أبراً. فخرج أهل الشام و لا یدرون ما قال معاویة و عبد الرحمن، فأتوا النعمان بن بشیر فقالوا له مقالة ابن أُمّ الحکم فقال النعمان: قتل القوم.

أقبل عامر بن الأسود العجلی و هو بعذراء یرید معاویة لیعلمه بالرجلین اللذین بعث بهما زیاد و لحقا بحُجر و أصحابه، فلمّا ولّى لیمضی قام إلیه حُجر بن عدی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 67

یرسف فی القیود فقال: یا عامر اسمع منّی: أبلغ معاویة أنَّ دماءنا علیه حرامٌ. و أخبره أنّا قد أُومنّا و صالحناه فلیتّق اللَّه و لینظر فی أمرنا. فقال له نحواً من هذا الکلام فأعاد علیه حُجرٌ مراراً. فدخل عامر على معاویة فأخبره بأمر الرجلین، فقام یزید بن أسد البجلی فاستوهب الرجلین و کان جریر بن عبد اللَّه کتب فی أمر الرجلین أنّهما من قومی من أهل الجماعة و الرأی الحسن، سعى بهما ساعٍ ظنینٌ إلى زیاد و هما ممّن لا یحدث حدثاً فی الإسلام و لا بغیاً على الخلیفة، فلینفعهما ذلک عند أمیر المؤمنین. فوهبهما له و لیزید بن أسد.

و طلب وائل بن حُجر فی الأرقم الکندی فترکه.

و طلب أبو الأعور فی عتبة بن الأخنس فوهبه له.

و طلب حمزة بن مالک الهمدانی فی سعید بن نمران فوهبه له.

و طلب حبیب بن مسلمة فی عبد اللَّه بن حویّة التمیمی فخلّى سبیله.

فقام مالک بن هبیرة فسأله فی حُجر فلم یشفّعه فغضب و جلس فی بیته، فبعث معاویة هدبة بن فیّاض القضاعی من بنی سلامان بن سعد و الحُصین بن عبد اللَّه الکلابی و أبا شریف البدّی- فی الأغانی: أبا حریف البدری- فأتوهم عند المساء فقال الخثعمی حین رأى الأعور مقبلًا: یُقتل نصفنا و ینجو نصفنا. فقال سعید بن نمران: اللّهمّ اجعلنی ممّن ینجو و أنت عنّی راضٍ. فقال عبد الرحمن بن حسان العنزی: اللّهمّ اجعلنی ممّن تکرم بهوانهم و أنت عنّی راضٍ، فطالما عرّضت نفسی للقتل فأبى اللَّه إلَّا ما أراد. فجاء رسول معاویة إلیهم بتخلیة ستة و بقتل ثمانیة «1»، فقال لهم رسل معاویة، ثم إنّا قد أُمرنا أن نعرض علیکم البراءة من علیّ و اللعن له، فإن فعلتم هذا ترکناکم و إن أبیتم قتلناکم، و إنَّ أمیر المؤمنین یزعم أنَّ دماءکم قد حلّت له بشهادة أهل مصرکم علیکم، غیر أنّه قد عفا عن ذلک فابرؤوا من هذا الرجل نخلِّ سبیلکم. قالوا: لسنا فاعلین. فأُمروا بقیودهم فحلّت، و بقبورهم فحفرت، و أُدنیت أکفانهم،

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 68

فقاموا اللیل کلّه یصلّون فلمّا أصبحوا قال أصحاب معاویة: یا هؤلاء قد رأیناکم البارحة أطلتم الصلاة و أحسنتم الدعاء فأخبرونا ما قولکم فی عثمان؟ قالوا: هو أوّل من جار فی الحکم، و عمل بغیر الحقِّ. فقال أصحاب معاویة: أمیر المؤمنین کان أعلم بکم، ثم قاموا إلیهم و قالوا: تبرءون من هذا الرجل؟ قالوا: بل نتولّاه. فأخذ کلّ رجل منهم رجلًا لیقتله، فوقع قبیصة بن ضبیعة فی یدی أبی شریف البدّی فقال له قبیصة: إنَّ الشرّ بین قومی و قومک أمنٌ- أی: آمن- فلیقتلنی غیرک فقال له: برّتک رحمٌ. فأخذه الحضرمیّ فقتله. و قتل القضاعی صاحبه.

قال لهم حُجر: دعونی أُصلّی رکعتین، فأیمن اللَّه ما توضّأت قطّ إلَّا صلّیت رکعتین فقالوا له: صلّ فصلّى ثم انصرف فقال: و اللَّه ما صلّیت صلاة قطّ أقصر منها و لولا أن تروا أنَّ ما بی جزع من الموت لأحببت أن أستکثر منها. ثم قال: اللّهمّ إنّا نستعدیک على أُمّتنا فإنّ أهل الکوفة شهدوا علینا، و إنَّ أهل الشام یقتلوننا، أما و اللَّه لئن قتلتمونی بها إنّی لأوّل فارس من المسلمین سلک فی وادیها، و أوّل رجل من المسلمین نبحته کلابها. فمشى إلیه هدبة الأعور بالسیف فأرعدت خصائله «1»، فقال: کلّا زعمت أنّک لا تجزع من الموت فأنا أدعک فابرأ من صاحبک. فقال: مالی لا أجزع و أنا أرى قبراً محفوراً، و کفناً منشوراً، و سیفاً مشهوراً، و إنّی و اللَّه إن جزعت لا أقول ما یسخط الرب. فقیل له: مدّ عنقک. فقال: إنَّ ذلک لدمٌ ما کنت لأُعین علیه. فقُدِّم فضربت عنقه و أقبلوا یقتلونهم واحداً واحداً حتى قتلوا ستّة.

الخثعمی و العنزی من أصحاب حُجر:

قال عبد الرحمن بن حسّان العنزی، و کریم بن عفیف الخثعمی: ابعثوا بنا إلى أمیر المؤمنین فنحن نقول فی هذا الرجل مثل مقالته. فبعثوا إلى معاویة فأخبروه فبعث: ائتونی بهما. فالتفتا إلى حُجر، فقال له العنزی: لا تبعد یا حُجر و لا یبعد

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 69

مثواک، فنعم أخو الإسلام کنت. و قال الخثعمی نحو ذلک ثم مضى بهما، فالتفت العنزی فقال متمثِّلًا:

کفى بشفاة القبر بُعداً لهالکٍ             و بالموت قطّاعاً لحبل القرائن‏

 

فلمّا دخل علیه الخثعمی قال له: اللَّه اللَّه یا معاویة إنّک منقولٌ من هذه الدار الزائلة إلى الدار الآخرة الدائمة و مسؤولٌ عمّا أردت بقتلنا و فیم سفکت دماءنا، فقال معاویة: ما تقول فی علیّ؟ قال: أقول فیه قولک، أ تتبرّأ من دین علیّ الذی کان یدین اللَّه به؟ فسکت، و کره معاویة أن یجیبه، فقام شمر بن عبد اللَّه الخثعمی فاستوهبه. فقال: هو لک غیر أنّی حابسه شهراً فحبسه، فکان یرسل إلیه بین کلّ یومین فیکلّمه، ثم أطلقه على أن لا یدخل الکوفة ما دام له سلطانٌ. فنزل الموصل فکان یقول: لو قد مات معاویة قدمت المصر، فمات قبل معاویة بشهر.

ثم أقبل على عبد الرحمن بن حسّان فقال له: إیه یا أخا ربیعة ما قولک فی علیّ؟ قال: دعنی و لا تسألنی فإنّه خیرٌ لک. قال: و اللَّه لا أدعک حتى تخبرنی عنه. قال: أشهد أنّه کان من الذاکرین اللَّه کثیراً، و من الآمرین بالمعروف و الناهین عن المنکر «1» و العافین عن الناس. قال: فما قولک فی عثمان؟ قال: هو أوّل من فتح باب الظلم و أرتج أبواب الحقّ. قال: قتلت نفسک. قال بل إیّاک قتلت لا ربیعة بالوادی- یعنی أنّه لیس ثَمّ أحدٌ من قومه فیتکلّم فیه- فبعث به معاویة إلى زیاد و کتب إلیه: أمّا بعد: فإنَّ هذا العنزی شرُّ من بعثت به فعاقبه بالعقوبة التی هو أهلها و اقتله شرّ قتلة. فلمّا قدم به على زیاد بعث به إلى قسّ الناطف «2» فدفن به حیّا.

فقتل من أصحاب حُجر معه:

شریک بن شدّاد الحضرمی، صیفی بن فسیل الشیبانی، قبیصة بن ضبیعة

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 70

العبسی، محرز بن شهاب المنقری، کدام بن حیّان العنزی، عبد الرحمن بن حسّان العنزی.

و نجا منهم:

کریم بن عفیف الخثعمی، عبد اللَّه بن حویّة التمیمی، عاصم بن عوف البجلی، ورقاء بن سمیّ البجلی، أرقم بن عبد اللَّه الکندی، عتبة بن الأخنس السعدی، سعد بن نمران الهمدانی.

أخذنا ما فی هذا الفصل «1» من: الأغانی (16/2- 11)، عیون الأخبار لابن قتیبة (1/147)، تاریخ الطبری (6/141- 156)، مستدرک الحاکم (3/468)، تاریخ ابن عساکر (4/84 و 6/459)، الکامل لابن الاثیر (3/202- 208)، تاریخ ابن کثیر (8/49- 55) «2».

قال الأمینی: من حُجر بن عدی؟ و من الذین کانوا معه؟ و ما الذی کانت غایتهم فی تلکم المواقف الهائلة؟ و ما ذا اقترفوه من ذنب حتى قتّلوا تقتیلًا؟ و لما ذا هتکت حرماتهم، و قطعت أوصال حیاتهم و هم فئةٌ مسلمة؟!

حُجر بن عدی من عدول الصحابة، أو أحد الصحابة العدول، راهب أصحاب محمد صلى الله علیه و آله و سلم کما قاله الحاکم «3»، من أفاضل الصحابة و کبارهم مع صغر سنّه مستجاب الدعوة کما فی الاستیعاب «4»، و کان ثقة معروفاً کما قاله ابن سعد «5»، و قال المرزبانی:

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏11، ص: 71

إنّه وفد إلى رسول اللَّه صلى الله علیه و آله و سلم و کان من عبّاد اللَّه و زهّادهم و کان بارّا بأُمّه، و کان کثیر الصلاة و الصیام «1»، و قال أبو معشر: کان عابداً و ما أحدث إلّا توضّأ و ما توضّأ إلّا صلّى «2»، و کان له صحبة و وفادة و جهاد و عبادة کما فی الشذرات «3»، و کان صاحب کرامة و استجابة دعاء مع التسلیم إلى اللَّه. روى ابن الجنید فی کتاب الأولیاء: إنّ حُجر بن عدی أصابته جنابة فقال للموکّل به: أعطنی شرابی أتطهّر به و لا تعطنی غداً شیئاً. فقال: أخاف أن تموت عطشاً فیقتلنی معاویة، قال: فدعا اللَّه فانسکبت له سحابة بالماء فأخذ منها الذی احتاج إلیه، فقال له أصحابه: ادع اللَّه أن یخلّصنا. فقال: اللّهمَّ خِرْ لنا «4».