اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱ اردیبهشت ۱۴۰۳

نظام الدین محمد بن قاضى القضاة

متن فارسی

نظام الدین محمد بن قاضى القضاة اسحاق بن مظهر اصفهانى یکى از ادیبان بزرگ و کم نظیر است که در همه فنون و فضائل فرید عصرش بوده و در عراق قاضى القضاة و همنشین خواجه شمس الدین محمد جوینى ملقب به صاحب الدیوان متوفى در سال 683 ه بوده و مدائحى درباره‌اش گفته که از آن جمله است: «مردم همانند شعرند که بیت القصیده آن صاحب دیوان است او شمس الممالک است که با مرتبه بلندش ملک و ایوان، شوکت و جلال پیدا کرده است».

او در پایان غدیریه یاد شده‌اش خواجه بهاء الدین فرزند خواجه شمس الدین را مدح کرد و دیوانش را بنام علاء الدین خواجه عطاء الملک جوینى متوفى در سال 681 ه برادر خواجه شمس الدین صاحب دیوان نامگذارى نمود.

او شعرى دارد که در آن سلطان محققین خواجه نصیر الدین طوسى متوفى در سال 672 ه را مدح کرده است.

شرح حال او در کتاب مجالس المؤمنین صفحه 226 و تاریخ آداب اللغه جلد 3 صفحه 13 آمده است. مؤلف کتاب اخیر درباره‌اش گفته است: او در سال 678 ه وفات کرده و داراى دیوانى بنام «دیوان منشآت» است که در موزه انگلستان موجود است و صاحب ریاض الجنه در قسمت چهارم در زمره علماء او را آورده و گفته است:

او داراى رساله‌اى بنام «القوسیه» است که بعضى از بزرگان نیشابور شرحى بر آن نوشته و او را چنین ستوده‌اند: او قاضی‌ترین قضات عالم، مفتى طوائف امم و منشى بدایع و عجایب است …»
از اشعار او در کشکول شیخ بهائى و مجالس المؤمنین قاضى و خزائن نراقى کم و بیش بچشم می‌خورد.

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 676

متن عربی

الشاعر

نظام الدین محمد ابن قاضی القضاة إسحاق بن المظهر الأصبهانی، أحد أعیان أدباء الطائفة، و أوحدیّها فی الفنون و الفضائل، قاضی القضاة فی الأقطار العراقیّة، مخالطاً مع خواجة شمس الدین محمد الجوینی الملّقب بصاحب الدیوان، المتوفّى (683)

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 676

و له فیه مدائح، منها قوله:

ما الناسُ إلّا کالقریضِ و إنَّما             بیتُ القصیدةِ صاحب الدیوانِ‏

شمسُ الممالکِ تزدهی بعلائِها             و بهاءُ دست الملک و الإیوانِ‏

 

و له فی رثاء ولده خواجة بهاء الدین محمد قصیدة تناهز (58) بیتاً، ذکرها القاضی فی مجالسه «1» (ص 438) مطلعها:

ما للظلام یغطّی وجهةَ الأُفقِ             ما للرواسی اضطربنَ الیومَ من قلقِ‏

ما للحظوظ تولی القومَ أظهرَها             ما للنوائبِ تُبدی صفحةَ العنقِ‏

بکى السماءُ و ضجَّ الأرضُ و انکدرت             زهرُ النجومِ و طاشت أنفسُ الفرقِ‏

الیومُ یومٌ لعمری کاسمه فقدتْ             به العلى و النهى إنسانةَ الحدقِ‏

مولى الأنامِ بهاءُ الدین صاحبُنا             مضى فبدّلَ صفوَ العیشِ بالرنقِ‏

 

و تخلّص فی غدیریّته المذکورة إلى مدح خواجة بهاء الدین، و کتب باسم أخی صاحب الدیوان: علاء الدین خواجة عطاء الملک الجوینی، المتوفّى (681) دیوان رباعیّاته، و له شعر یمدح به سلطان المحقِّقین خواجه نصیر الدین الطوسی، المتوفّى (672).

توجد ترجمته فی مجالس المؤمنین «2» (ص 226)، و تاریخ آداب اللغة «3» (3/13) و قال: توفّی سنة (678)، له دیوان اسمه: دیوان المنشئات، فی المتحف البریطانی، و ذکره صاحب ریاض الجنّة- فی الروضة الرابعة- فی عدِّ العلماء، و قال: له رسالته القوسیّة، کتب بعض أعلام نیسابور شرحاً علیها و أثنى علیه فی شرحه بقوله:

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 677

أقضى قضاة العالم، مفتی طوائف الأمم، منشئ البدائع و العجائب … الخ.

و من دوبیتاته فی کشکول شیخنا البهائی «1» (1/109):

أنتم لظلام قلبی الأضواءُ             فیکم لفؤادی جُمِعتْ أهواءُ

یروی الظمأ ادّکارُکم لا الماءُ             داویتُ بغیرِکمْ فزادَ الداءُ

***

أوصیتک بالجدِّ فدع من ساخر             فاخر بفضیلة التقى مَن فاخر

لا ترج سوى الربّ لکشف البلوى             لا تدعُ مع اللَّه إلهاً آخر

***

ما لی و حدیث وصل من أهواهُ             حسبی بشفاءِ علّتی ذکراهُ‏

هذا و إذا قضیت نحبی أسفاً             یکفینی أن أُعدَّ من قتلاهُ‏

***

وافى فجذبت عطفه المیّادا             شوقاً فطلبت قُبلةً فانقادا

حاولت وراء ذاک منه نادى             لا تطلب بعدُ بدعةً إلحادا

***

قالوا انتهِ عنه إنّه ما صدقا             ما أجهلَ من بوعده قد وثقا

لا لا فنتیجة الهوى صادقةٌ             مع کذب مقدِّمات وعدٍ سبقا

 

و ذکر له القاضی فی المجالس «2» قوله:

لم أرضَ سوى هدی نبیٍّ و ولی             لا أتبع الباطل و الحقُّ جلی‏

فی الشرِّ ترانی ابن حرب بطلًا             لکن أنا من شیعة مولای علی‏

 

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏5، ص: 678

و ذکر له العلّامة النراقی فی الخزائن (ص 115):

مذ غبتَ ألمّ فی سقامٌ و أ لمْ             کم أصبرُ فی هواک کم أصبر کمْ‏

یا بدر إلى وصالی ارجع و ارحمْ             یا بدر أ لم یأن أ لم یأن أ لم