اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۱ خرداد ۱۴۰۳

نظر خلیفه اول درباره قضا و قدر

متن فارسی

برداشت خلیفه اول از سرنوشت خدایی

لالکائی در ” السنه = آئین نامه پیامبر ” از زبان عبد الله پسر عمر آورده که گفت:  مردی به نزد ابوبکر شد و پرسید:  تو بر آنی که روسبی بازی زائیده سرنوشت خدائی است؟ پاسخ داد:  آری، گفت:  آیا خداوند این را سرنوشت من گردانیده و آنگاه مرا به کیفر آن شکنجه می کند ؟ گفت : آری ای پسر زن گندیده…  به خدا اگر کسی نزد من بود فرمان می دادم تا به دماغت بکوبد و آن را بشکند و خرد کند.

امینی گوید:  آیا تو بر آنی که این جانشین پیامبر سرنوشت خدائی را به درستی می دانسته چیست؟ و آیا آن را آمدن کاری انجام شدنی در دانش بی آغاز خداوندی می شمرده با همه این که به کننده آن، توانائی انجام و به جا-  نیاوردن آن را داده و نیکی و بدی را هم به او شناسانده و سرانجام دومی و فرجام نخستین را آشکار ساخته است؟ ( سوره انسان_ آیه 3 )« ما راه را به آدمی نمودیم خواه سپاس بگزارد یا ناسپاسی کند » ، ( سوره بلد_ آیه 10 )« ما دو راه را به او نمودیم » ، ( سوره نمل_ آیه 40 )« هرکه سپاس گزارد به سود خویش می گزارد و هر که ناسپاسی کرد پس به راستی پروردگارمن بی نیاز و بزرگوار است » ، ( سوره لقمان _ آیه 12 )« هر که سپاس بگزارد جز این نیست که به سود خویش سپاس می گزارد و هر که ناسپاسی کرد پس به راستی پروردگار من بی نیاز و ستوده است » . و این ها همه هست با برابری خرد و هوس در آدمی و با آفریدن انگیزه های رستگاری در برابر روان فرمان دهنده به بدی پس یکی با نیکوئی گزینش خود به فرمان خدای کار می کند و یکی با بدی گزینش راه گناه پیش می گیرد. ( سوره فاطر _ آیه 33 ) « برخی از ایشان بر خویش ستم می کند و برخی شان استواری و پایداری می نماید و برخی شان در کارهای نیکو پیشاهنگ اند »،( سوره یونس _ آیه 108 ) « پس هر که راه یافت پس تنها به سود خویش راه می یابد و آن که گمراه شد پس تنها به زبان خویش به گمراهی می افتد » ،( سوره زمر _ آیه 41 ) « پس هر که راه یافت به سود خود او است و هر که گمراه شد پس تنها به زیان خود گمراه می شود » ،( سوره جاثیه_ آیه 15 )« و هر کس کار شایسته ای کرد به سود خودش است و هر که بدی نمود به زیان خویش، و سپس به سوی پروردگارتان باز می گردید» ، ( سوره انعام _ آیه 104 )« هر کس با دیده و دل نگریستن پرداخت به سود خودش است و هر که کور بود به زیان خویش» ، ( سوره سبأ_ آیه 5 )« بگو اگر گمراه شدم تنها بر زیان خویش به گمراهی می افتم و اگر راه یافتم برای آن دستور (نهانی) است که پروردگارم (از آسمان) بر من فرستد » ، ( سوره إسراء _ آیه 7 )« اگر نیکوئی کردید به سود خویش نکوئی کرده اید و اگر بدی کردید نیز درباره خویش کرده اید» ، ( سوره نجم _ آیه 30 )« به راستی پروردگار تو بهتر می داند که چه کس از راه او پرت افتاده و بهتر می داند که چه کس راه یافته » ،( سوره قصص _ آیه 85 )« پروردگارم بهتر می داند که چه کس راهنمائی آورده و چه کس در گمراهی آشکار است » .

پس سرنوشت خدائی آدمی را در انجام کاری ناگزیر نمی سازد و آگاهی خداوندگار پاک به این که بندگانش چه اندازه از دو راه را بر می گزینند و کارهای نیک و بد می کنند ناسازگار با این نیست که فرمانی به آنان دهد چنانچه نه در گزینش راهروان تاثیری می گذارد و نه- با بودن آن-  کیفر کردن کسی برای نافرمانی، زشت نماید و نه پاداش برای فرمانبرداری بیهوده است. ( سوره زلزال _ آیه 7و8 )« هر کس به اندازه کمترین پدیده هستی نیکی کند پاداش آن را خواهد دید و هر کس به اندازه کمترین پدیده هستی بدی کند سزای آن را می یابد » ، ( سوره انبیاء_ آیه 47 )« در روز رستاخیز ترازوهای دادگرانه می نهیم پس بر هیچکس هیج ستمی نرود و اگر به اندازه یک دانه خردل نیز باشد آن را می آوریم و بس است که ما شمارشگر باشیم » ، ( سوره غافر _ آیه 17 )« امروز هر کس سزای آنچه را به دست آورده خواهد دید و امروز ستمی نیست » ، ( سوره آل عمران _ آیه 25 )« پس چگونه خواهند بود در روزی چون و چرا ناپذیر که همه شان را فراهم آریم و آن گاه به هر کس هر چه اندوخته است داده شود و بر ایشان ستم نرود » . آیا این جانشین پیامبر نیز از سرنوشت خداوندی همین ها را دریافته بود که چنان پاسخی داد ؟ و گناه ، تنها از پرسنده بود که آنچه را وی می خواست بگوید دریافت و به آن گونه بر وی خرده گرفت ؟ ولی اگر وی چنان سخنی می خواست بگوید گفتار خرده گیر را با دشنام و ناسزا بر کله اش نمی کوبید و آرزو نمی کرد که کاش کسی نزد او بود که بینی مرا در کوفته و شکسته و خرد آن هم پیش از آنکه خواست خود را به روشنی بنماید و مرد را به راه درست باز گرداند. یا برداشت این جانشین پیامبر از سرنوشت، تنها در همان مرزی بود که فریاد توده هائی از پیروانش بازگو گر آن است و به این جا می کشد که بگوئیم همه کارهای ما آفریده خداست که در این هنگام سخن آن خرده گیر به جا بود چه خلیفه وی را دشنام می داد یا نه .

( الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب ج 7 ص 207 )

متن عربی

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 7، ص: 207

6- رأی الخلیفة فی القَدَر

أخرج اللالکائی فی السنّة عن عبد اللَّه بن عمر قال: جاء رجل إلی أبی بکر فقال: أ رأیت الزنا بقدر؟ قال: نعم. قال: فإنّ اللَّه قدّره علیّ ثمّ یعذّبنی؟ قال: نعم، یا ابن اللخناء، أما و اللَّه لو کان عندی إنسان أمرت أن یجأ «1» أنفک «2».

قال الأمینی: أ تری الخلیفة عرف معنی القدر الصحیح؟ بمعنی ثبوت الأمر الجاری فی العلم الأزلی الالهی، مع إعطاء القدرة علی الفعل و الترک، مع تعریف الخیر و الشرّ و تبیان عاقبة الأوّل و مغبّة الأخیر.

 (إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً) «3» (وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ ) «4» (وَ مَنْ شَکَرَ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَرِیمٌ ) «5» (وَ مَنْ یَشْکُرْ فَإِنَّما یَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ حَمِیدٌ) «6».

کلّ ذلک مع تکافؤ العقل و الشهوة فی الإنسان، مع خلق عوامل النجاح تجاه النفس الأمّارة بالسوء، فمن عاملٍ بالطاعة بحسن اختیاره، و من مقترفٍ للمعصیة بسوء الخیرة.

 (فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ ) «7»

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 7، ص: 208

(فَمَنِ اهْتَدی فَإِنَّما یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها) «1» (فَمَنِ اهْتَدی فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما یَضِلُّ عَلَیْها) «2» (مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیْها ثُمَّ إِلی رَبِّکُمْ تُرْجَعُونَ ) «3» (فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها) «4» (قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلی نَفْسِی وَ إِنِ اهْتَدَیْتُ  فَبِما یُوحِی إِلَیَّ رَبِّی ) «5» (إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها) «6») (إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدی ) «7» (رَبِّی أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدی وَ مَنْ هُوَ فِی ضَلالٍ مُبِینٍ ) «8».

فالقدَر لا یستلزم جبراً و علم المولی سبحانه بمقادیر ما یختاره العباد من النجدین و یأتون به من العمل من خیر أو شرّ لا ینافی التکلیف. کما لا أثر له فی اختیار المکلّفین، و لا یقبح معه العقاب علی المعصیة، و لا یسقط معه الثواب علی الطاعة.

 (فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ* وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ) «9» (وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً وَ إِنْ کانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنا بِها وَ کَفی بِنا حاسِبِینَ ) «10» (الْیَوْمَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْیَوْمَ ) «11»

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 7، ص: 209

 (فَکَیْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِیَوْمٍ لا رَیْبَ فِیهِ وَ وُفِّیَتْ کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ .

فهل الخلیفة عرف هذا المعنی من القدَر، فأجاب بما أجاب؟ لکن السائل لم یفهم ما أراده فانتقده بما انتقد؟ غیر أنّه لو کان یرید ذلک لَما جابَه المنتقد بالسباب المقذع و التمنِّی بأن یکون عنده من یجأ أنفه قبل بیان المراد فیفی ء الرجل إلی الحقّ.

أو أنّ الخلیفة لم یکن یعرف من القدَر إلّا ما ارتفعت به عقیرة جماهیر من أشیاعه من القول بخلق الأعمال؟ فیتّجه إذن ما قاله المنتقد سبّه الخلیفة أو لم یسبّه.

و الذی یؤثر عن ابنته عائشة هو الجنوح إلی المعنی الثانی یوم اعتذرت عن نهضتها علی مولانا أمیر المؤمنین، و تبرّجها عن خدرها المضروب لها تبرّج الجاهلیّة الأولی بعد أن لیمت علی ذلک، بأنّها کانت قدَراً مقدوراً و للقدَر أسباب. أخرجه الخطیب البغدادی بإسناده فی تاریخه (1/160).

و إن کان یوقفنا موقف السادر ما یؤثر عنها فیما أخرجه الخطیب أیضاً فی تاریخه (9/185) عن عروة قال: ما ذکرت عائشة مسیرها فی وقعة الجمل قطّ إلّا بکت حتی تبلّ خمارها و تقول: یا لیتنی کنت نسیاً منسیّا «2». قال سفیان الثوری: النسی المنسی الحیضة الملقاة.

کأنّها کانت تری مسیرها حوباً کبیراً جدیراً أن تبکی علیه مدی الدهر، و تبلّ بدمعها خمارها، و تتمنّی ما تمنّت، و هذا ینافی ذلک الاعتذار البارد المأخوذ أصله عن

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 7، ص: 210

رأی أبیها الخلیفة الذی لم یجد مساغاً فی دفع ما یتّجه علیه إلا السباب.