اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

نقش طلحه در قتل عثمان در بیانات حضرت علی(ع)

متن فارسی

نظریه طلحه: عضو شورای شش نفره، و یکی از ده نفری که- میگویند- مژده بهشت یافته اند
1- مولای متقیان وضع طلحه را در برابر عثمان با طرح سه فرض ممکن، مشخص کرده است: «بخدا فقط باین سبب شتابان به خونخواهی عثمان برخاسته که ترسیده او را بجرم قتل عثمان مورد تعقیب قرار دهند، زیرا او در مظان اتهام به آن است. بعلاوه از جماعت مخالفان عثمان هیچکس بشدت او در شوراندن مردم نکوشیده است. بنابراین با تظاهر به خونخواهی عثمان خواسته مغلطه نماید و وضع خود را بپوشاند و دیگران را درباره خویش به شک و تردید دچار سازد. بخدا در مورد عثمان یکی از این سه وضع (شرعی) را داشته و وضعش نمیتوانسته از این سه صورت خارج باشد:
الف- در صورتیکه عثمان ظالم بوده است- چنانکه او مدعی است- بایستی قاتلینش را کمک میکرد یا به طرفدارانش حمله مینمود. ب- در صورتیکه مظلوم بوده است بایستی از او در برابر مخالفانش دفاع کرده بآنها میفهماند که از قتلش صرفنظر نمایند. ج- در صورتیکه در وضع عثمان شک میداشت و نمیدانست ظالم است یا مظلوم، بایستی کناره جسته هیچ طرف را نمیگرفت و مردم را با عثمان وا میگذاشت. اما طلحه هیچیک از این سه کار را نکرده و موضعی گرفته است که با هیچ وجه فقهی تطبیق نمینماید و دلائلش در توجیه اتخاذ آن پذیرفتنی نیست» «1»
ابن ابی الحدید در شرح این فرمایش میگوید: «اگر گفته شود طلحه نخست معتقد بود خون عثمان را میتوان ریخت ولی بعدها و پس از قتل عثمان
از این عقیده بگشت و معتقد شد قتلش حرام بوده و قاتلینش باید مجازات شوند.
در جواب میگوئیم: اگر طلحه گفته بود تغییر عقیده داده است علی (ع) این سه فرض را مطرح نمی ساخت، و این سه فرض را در باره اش باتکای این واقعیت مطرح ساخته که او بر یک اعتقاد ثابت مانده است. طرح این سه فرض درباره طلحه هر گاه تغییر عقیده نداده باشد طبعا صحیح خواهد بود. از طرفی تاریخ گواه همین حقیقت است و در باره طلحه هرگز روایت نشده که گفته باشد از آنچه درباره عثمان کرده ام پشیمان شده ام!
همچنین اگر گفته شود چطور امیر المؤمنین (ع) هیچیک از سه کار نامبرده را نکرده است در حالیکه میدانیم طلحه وقتی عثمان در محاصره بوده قاتلینش را کمک کرده است! میگوئیم: مقصود امام این است که اگر عثمان ظالم بوده طلحه وظیفه داشته پس از قتل او قاتلینش را کمک کرده تحت حمایت خویش بگیرد و نگذارد کسی خونشان را بریزد، و بدیهی است که طلحه چنین نکرده است بلکه فقط در زمان حیات عثمان به آنها کمک میکرده است، و این در سه فرض نامبرده مطرح نیست» «1».

  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 134

متن عربی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 134

4- حدیث طلحة بن عبید اللَّه

أحد العشرة المبشّرة، و أحد الستّة أصحاب الشوری

1-

من کلام لمولانا أمیر المؤمنین فی طلحة: «و اللَّه ما استعجل متجرّداً للطلب بدم عثمان إلّا خوفاً من أن یُطالب بدمه لأنّه مظنّته، و لم یکن فی القوم أحرض علیه منه، فأراد أن یغالط بما أجلب فیه لیلبس الأمر و یقع الشک، و و اللَّه ما صنع فی أمر عثمان واحدة من ثلاث: لئن کان ابن عفّان ظالماً- کما کان یزعم- لقد کان ینبغی له أن یوازر قاتلیه أو ینابذ ناصریه. و لئن کان مظلوماً لقد کان ینبغی له أن یکون من المنهنهین عنه و المعذّرین فیه. و لئن کان فی شکّ من الخصلتین لقد کان ینبغی له أن یعتزله و یرکد جانباً و یدع الناس معه، فما فعل واحدة من الثلاث، و جاء بأمر لم یعرف بابه، و لم تسلم معاذیره» «1».

قال ابن أبی الحدید فی الشرح «2» (2/506): فإن قلت: یمکن أن یکون طلحة اعتقد إباحة دم عثمان أوّلًا، ثمّ تبدّل ذلک الاعتقاد بعد قتله فاعتقد أنّ قتله حرام، و أنّه یجب أن یقتصّ من قاتلیه. قلت: لو اعترف بذلک لم یقسّم علیّ علیه السلام هذا التقسیم؛ و إنّما قسّمه لبقائه علی اعتقاد واحد، و هذا التقسیم مع فرض بقائه علی اعتقاد واحد صحیح لا مطعن فیه، و کذا کان حال طلحة؛ فإنّه لم یُنقل عنه أنّه قال: ندمت علی ما فعلت بعثمان.

فإن قلت: کیف قال أمیر المؤمنین علیه السلام: فما فعل واحدة من الثلاث، و قد فعل واحدة منها، لأنّه وازر قاتلیه حیث کان محصوراً. قلت: مراده علیه السلام: أنّه إن کان عثمان

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 135

ظالماً وجب أن یوازر قاتلیه بعد قتله، یحامی عنهم، و یمنعهم ممّن یروم دماءهم، و معلوم أنّه لم یفعل ذلک، و إنّما وازرهم و عثمان حیّ؛ و ذلک غیر داخل فی التقسیم. انتهی.