اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱ اردیبهشت ۱۴۰۳

ولادت و وفات ابو فراس الحمدانی

متن فارسی

ابو فراس در سال 320 و گویند 321 ه متولد شد و آنچه ابن خالویه از ابو فراس نقل کرده که گفته است: «در سال 339 ه من نوزده ساله بودم» نشان می‌دهد تاریخ تولد او، 320 ه بوده است. و روز چهارشنبه هشتم ربیع الآخر «1» و به قول صابى در تاریخش «2» روز شنبه دوم جمادى الاولى سال 357 ه «3» قتل او اتفاق افتاد. علت این قتل این بود که چون سیف الدوله از دنیا رفت ابو فراس تصمیم گرفت بر «حمص» دست یابد و حکم رانىکند و در آنجا اقامت داشت. این خبر به پسر خواهرش ابو المعالى پسر سیف الدوله، و غلام پدرش قرعویه «1» رسید و بدین وسیله بین ابى فراس و ابى المعالى وحشت پدید آمد، ابو المعالى او را طلبید و ابو فراس به «صدد» دهکده‌اى از راه خشکى به سوى حمص، رفت. ابو المعالى اعراب بنى کلاب و دیگران را گرد آورده همراه قرعویه به دنبالش فرستاد و او را در «صدد» دستگیر کردند یارانش را امان دادند و او با آنها مخلوط شد تا در امان بماند. قرعویه غلامش را گفت او را بکش پس او را کشته سرش را جدا کرده برداشت. و پیکرش را در بیابان رها افکند تا وقتى پاره‌اى از اعراب آن را دفن کردند.

ثعالبى گوید: قصیده‌اى که از ابى اسحاق صابى در رثاى ابو فراس خواندم، نشان می‌داد او را در واقعه‌اى که میان او و غلامان خاندانش اتفاق افتاد، کشته‌اند.

ابن خالویه گوید: شنیده‌ام ابو فراس روزى که به قتل رسید، خیلى محزون و نگران بود و در آن شب سخت گرفته خاطر شده بود. دخترش که عیال ابى العشائر است او را دیده، محزون شد و از شدت اندوه بر حال او گریه کرد. ابو فراس مثل کسى که خبر مرگ خودش را می‌دهد، ناگاه این اشعار را گفت و این آخرین شعر اوست:

دخترکم محزون مباش که مردم همه در گذرند.
دخترکم براى مصیبتى بزرگ، صبرى جمیل لازم است.
با افسوس بر من از پشت ستر و حجابت ناله زن.
و چون مرا ندا کنى و از پاسخ شنیدن عاجز ماندى، بگو:
زینت جوانان ابو فراس، از جوانى کام نگرفت.

در بسیارى از تذکره‌ها آمده است که چون خبر وفاتش به خواهرش، مادر ابى المعالى رسید چشمانش را بیرون آورد، و گویند: لطمه به صورت زد و چشمانش بیرون افتاد و گویند: غلام سیف الدوله او را کشته و ابو المعالى آن را نمی‌دانست. چون خبر آن را دریافت کرد بر او سخت گران آمد. و از اشعار او در مذهب آمده است:

لستُ أرجو النجاةَ من کلّ ما أخ            – شاه إلّا بأحمدٍ و علیِ‏

و ببنتِ الرسول فاطمةَ الطهْ            – رِ و سبطیه و الإمام علیِ‏

«امید نجات از آنچه می‌ترسم، جز به احمد و على ندارم.
و به دخت پیامبر فاطمه پاک، و دو سبط او و امام على».

و التقیِّ النقیِّ باقر علمِ اللَّه             فینا محمدِ بن علیِ‏

و أبی جعفرٍ و موسى و مولا             یَ علیٍّ أکرمْ به من علیِ‏

و ابنه العسکریِّ و القائمِ المظ            – هرِ حَقَّیْ محمدٍ و علیِ‏

بهمُ أرتجی بلوغَ الأمانی             یومَ عَرْضی على الإله العلیِ‏

و در این مورد از اوست:

شافعی أحمدُ النبیُّ و مولایَ             علیٌّ و البنتُ و السبطانِ‏

و علیٌّ و باقرُ العلمِ و الصا             دقُ ثمّ الأمینُ بالتبیانِ‏

و علیٌّ و محمدُ بنُ علیٍّ             و علیٌّ و العسکریُّ الدانی‏

و الإمام المهدیُّ فی یومِ لا             ینفع إلّا غفرانُ ذی الغفرانِ

و از اشعار حکمت آمیز اوست:

غنى النفس لمن یعق            – لُ خیرٌ من غِنى المالِ‏

و فضلُ الناسِ فی الأنف            – سِ لیس الفضلُ فی الحالِ‏

و گوید:

المرءُ نُصْبُ مصائبٍ لا تنقضی             حتى یوارى جسمُهُ فی رِمِسهِ‏

فمؤجّلٌ یلفی الردى فی أهلِهِ             و مُعَجّلٌ یلقى الردى فی نفسهِ‏

و از اوست:

أَنفِقْ من الصبرِ الجمیل فإنّهُ             لم یخشَ فَقراً منفقٌ من صبرِهِ‏

و المرءُ لیس ببالغٍ فی أرضِهِ             کالصقرِ لیس بصائدٍ فی وَکرِهِ‏

لقد کان فى قصصهم عبرة لاولى الالباب «2»

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 564

متن عربی

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 564

میلاده و مقتله

ولد المترجم سنة (320) و قیل (321) و یعیّن الأوّل ما حکاه ابن خالویه عن أبی فراس أنَّه قال له: إنّ فی سنة (339) کان سنّی (19) سنة، و قتل یوم الأربعاء لثمان من ربیع الآخر «1» و عن الصابی فی تاریخه «2»: یوم السبت للیلتین خلتا من جمادى الأولى سنة (357) «3»)، و ذلک أنَّه لمّا مات سیف الدولة عزم أبو فراس على التغلّب على حمص و تطلّع إلیها و کان مقیماً بها، فاتّصل خبره إلى ابن اخته أبی المعالی بن سیف الدولة و غلام أبیه قرعویه «4»، و جرت بذلک بین أبی فراس و بین أبی المعالی وحشة، فطلبه أبو المعالی فانحاز أبو فراس إلى صَدَد، و هی قریة فی طریق البرّیة عند حمص، فجمع أبو المعالی الأعراب من بنی کلاب و غیرهم و سیّرهم فی طلبه مع قرعویه فأدرکه بصَدَد، فکبسوه فاستأمن أصحابه و اختلط هو بمن استأمن معهم، فقال قرعویه لغلام له: اقتله. فقتله و أخذ رأسه، و ترکت جثته فی البرّیة حتى دفنها بعض الأعراب.

قال الثعالبی «5»: دلّت قصیدة قرأتها لأبی إسحاق الصابی فی مرثیة أبی فراس، على أنّه قُتل فی وقعة کانت بینه و بین موالی أسرته.

و قال ابن خالویه: بلغنی أنّ أبا فراس أصبح یوم مقتله حزیناً کئیباً، و کان قد

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 565

قلق فی تلک اللیلة قلقاً عظیماً، فرأته ابنته امرأة أبی العشائر کذلک، فأحزنها حزناً شدیداً ثمّ بکت و هو على تلک، فأنشأ یقول کالذی ینعى نفسه و إن لم یقصد، و هذا آخر ما قاله من الشعر «1»:

أ بُنیَّتی لا تحزنی             کلُّ الأنامِ إلى ذهابِ‏

أ بُنیَّتی صبراً جمیلًا             للجلیلِ من المصابِ‏

نُوحِی علیَّ بحسرةٍ             من خَلْفِ سترِکِ و الحجابِ‏

قولی إذا نادیتِنی             فَعَیِیتُ عن ردِّ الجوابِ‏

زینُ الشبابِ أبو فرا             سٍ لم یُمَتّعْ بالشبابِ‏

 

و فی غیر واحد من المعاجم: أنّه لَمّا بلغ أخته أمّ أبی المعالی وفاته قلعت عینها، و قیل: بل لطمت وجهها فقلعت عینها، و قیل: قتله غلام سیف الدولة و لم یعلم أبو المعالی، فلمّا بلغه الخبر شقّ علیه.

و من شعره فی المذهب «2»:

لستُ أرجو النجاةَ من کلّ ما أخ            – شاه إلّا بأحمدٍ و علیِ‏

و ببنتِ الرسول فاطمةَ الطهْ            – رِ و سبطیه و الإمام علیِ‏

و التقیِّ النقیِّ باقر علمِ اللَّه             فینا محمدِ بن علیِ‏

و أبی جعفرٍ و موسى و مولا             یَ علیٍّ أکرمْ به من علیِ‏

و ابنه العسکریِّ و القائمِ المظ            – هرِ حَقَّیْ محمدٍ و علیِ‏

بهمُ أرتجی بلوغَ الأمانی             یومَ عَرْضی على الإله العلیِ‏

 

و له فی المعنى:

الغدیر فى الکتاب و السنه و الادب، ج‏3، ص: 566

شافعی أحمدُ النبیُّ و مولایَ             علیٌّ و البنتُ و السبطانِ‏

و علیٌّ و باقرُ العلمِ و الصا             دقُ ثمّ الأمینُ بالتبیانِ‏

و علیٌّ و محمدُ بنُ علیٍّ             و علیٌّ و العسکریُّ الدانی‏

و الإمام المهدیُّ فی یومِ لا             ینفع إلّا غفرانُ ذی الغفرانِ‏

 

و من شعره فی الحکمة و الموعظة «1»:

غنى النفس لمن یعق            – لُ خیرٌ من غِنى المالِ‏

و فضلُ الناسِ فی الأنف            – سِ لیس الفضلُ فی الحالِ‏

 

و قال «2»:

المرءُ نُصْبُ مصائبٍ لا تنقضی             حتى یوارى جسمُهُ فی رِمِسهِ‏

فمؤجّلٌ یلفی الردى فی أهلِهِ             و مُعَجّلٌ یلقى الردى فی نفسهِ‏

 

و له «3»:

أَنفِقْ من الصبرِ الجمیل فإنّهُ             لم یخشَ فَقراً منفقٌ من صبرِهِ‏

و المرءُ لیس ببالغٍ فی أرضِهِ             کالصقرِ لیس بصائدٍ فی وَکرِهِ‏

 

 (لَقَدْ کانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبابِ‏) «4»

انتهى الجزء الثالث من کتاب الغدیر و یتلوه الرابع

و للَّه الحمد أوّلًا و آخرا