اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

چرا عثمان با اقدامات عبدالله بن سبا برخورد نکرد؟

متن فارسی

 طبری در تاریخش مینویسد: «از جمله آنچه سری به نقل از شعیب از سیف از عطیه از یزید فقعسی برایم نوشته این است که عبد اللّه بن سبا یهودی یی از اهالی صنعاء (یمن) بود و مادرش از سیاهان، و در زمان عثمان مسلمان گشت. آنگاه شروع کرد به گشتن در کشورهای مسلمانان بقصد گمراه کردن آنان. از حجاز شروع کرد و رفت به بصره و بعد به کوفه و بعد به شام، اما در شام هیچکس را نتوانست گمراه سازد و از آنجا بیرونش کردند تا ناچار رفت به مصر و در میان مصریان مقیم گشت. از جمله تبلیغاتش در میان آنها این بود: من از کسی تعجب میکنم که معتقد به بازگشت عیسی به جهان است و در عین حال باور ندارد که محمد به جهان رجعت کرده باز میگردد، در حالیکه بیقین میدانیم خدای عز و جل میفرماید: «بیشک آنکه قرآن را بر تو خواند و مقرر گردانید حتما تو را به بازگشتگاه برمیگرداند.» پس بازگشت محمد محقق تر از بازگشت عیسی است. مصریان این عقیده را از او آموختند و پذیرفتند، و او عقیده به رجعت (محمد ص) را برای آنان جعل کرد تا درباره آن به بحث و سخن سرگرم گشتند. سپس این سخن را برای آنان ساز کرد که هزار پیامبر وجود داشته است و هر پیامبر وصی یی داشته و علی (ع) وصی محمد (ص) بوده است. بعد گفت: محمد خاتم انبیاء است و علی خاتم اوصیا. آنگاه گفت: چه کسی ستمکارتر از آن است که وصیت پیامبر خدا (ص) را عمل نکرد و بر وصی پیامبر خدا (ص) تعدی نموده حکومت بر امت
را بدست گرفت. سپس برای آنان چنین گفت: عثمان حکومت را بناحق (و بر خلاف قانون اسلام) بدست گرفت و اینکه وصی پیامبر خدا (ص) موجود است. بنابر این برای استقرار حکومتش بپا خیزید و جنبش کنید و از انتقاد و حمله به فرماندهانتان شروع کنید و تظاهر به امر بمعروف و نهی از منکر نمائید تا مردم بسوی شما جلب شوند و آنان را به برقراری حکومت وصی پیامبر (ص) دعوت کنید. پس مبلغان خویش بهر سو پراکند و با کسانی که آمادگی شورشگری در شهرستانها را داشتند بنای مکاتبه را گذاشت، و آنان نیز با او مکاتبه مینمودند و در پنهان دیگران را به عقیده او می خواندند و تظاهر به امر بمعروف و نهی از منکر میکردند، و نامه های جعلی به استانها و شهرستانها می فرستادند متضمن معایب حکام و بدگوئی از آنها، و رفقایشان همینگونه مکاتبه با ایشان داشتند.
این جماعت ها در هر شهر به اهالی شهرهای دیگر اخبار جعلی میفرستادند و هر یک در میان مردم شهرشان آنچه را از شهرهای دیگر رسیده بود می خواندند، تا نوبت این کار به مدینه رسید. سراسر کشور را از انتشارات و تبلیغات خویش پر کردند. آنها قصدی جز آنچه بظاهر مینمودند داشتند و در پنهان چیزهائی جز آنچه اظهار میکردند میگفتند.
در نتیجه، اهالی هر شهر و استان با خود میگفتند ما از آنچه مردم آن استان بآن دچار و گرفتارند در امانیم. در آنمیان مردم مدینه وضعی استثنائی داشتند زیرا خبرهائی که در آنجا پخش میشد از همه شهرستانها و استانها رسیده بود و آنان با خود میگفتند ما از آنچه همه مردم بآن دچار و گرفتارند در امانیم. محمد و طلحه «1» از این جا نقل میکنند و میگویند:
بر اثر آن (خبرها و شایعات) پیش عثمان آمده از او پرسیدند: ای امیر المؤمنین! آیا برای تو نیز درباره مردم همان خبرها و نامه ها که به ما میرسد میآید؟ گفت: نه، بخدا جز خبر خوش و خیر نمیآید. گفتند: برای ما آمده است. و آنچه بایشان رسیده بود شرح دادند. گفت: شما شرکای من (در حکومت و اداره عمومی) هستید و ناظران
مؤمنین. بنابر این نظر و پیشنهاد بدهید. گفتند: پیشنهاد میکنیم تنی چند از اشخاص طرف اعتمادت را بشهرستانها بفرست تا اخبار و گزارشاتی درباره آنجا بیاورند.
در نتیجه، محمد بن مسلمه را خوانده او را به کوفه فرستاد، و اسامة بی زید را به بصره، و عمار یاسر را به مصر، و عبد اللّه بن عمر را به شام، و عده ای دیگر را به جاهای دیگر.
همه پیش از این که عمار یاسر باز آید برگشتند و گفتند: مردم! هیچ چیز منکر و ناروائی ندیدیم و نه مشاهیر مسلمانان چیزی را منکر و ناروا شمردند و نه توده مسلمانان، و همه گفتند: حکومت، حکومت مسلمانان است منتهی فرمانروایان آنان (از طرف و بوکالت ایشان) به دادگستری در میان ایشان و انجام کارهای عمومی آنان می پردازند.
مردم دیدند عمار در برگشتن تأخیر کرد و این تأخیر چندان در نظرشان بسیار آمد که پنداشتند ترور شده است. تا آن که با وصول نامه ای از عبد اللّه بن سعد بن ابی سرح (استاندار مصر) یکه خوردند که اطلاع میداد عمار را جماعتی در مصر بخود جلب کرده و هم خویش را به انجمن با وی بسته اند، و از جمله ایشان عبد اللّه بن سوداء (عبد اللّه بن سبا) خالد بن ملجم، سودان بن عمران، و کنانة بن بشر است.» «1»
امینی گوید: اگر براستی عبد اللّه بن سبا کار فتنه انگیزی و تشتت مسلمانان را بدین پایه رسانده بود و فرمانروایان جامعه و اداره کنندگان آن از وجود و از خرابکاریش اطلاع یافته اند و گزارش کارش به خلیفه وقت رسیده است چرا تحت تعقیب قرار نگرفته و دستگیر نشده و بجرم جنایات خطرناک مجازات نگشته و کتک نخورده و مورد اهانت قرار نگرفته و به زندان نیفتاده است؟ چرا اعدامش نکرده اند تا ملت را از تبهکاری و فتنه انگیزیش برهانند؟ چرا آنچه عثمان بر سر مردان صالح و پاکدامنی که امر بمعروف و نهی از منکر میکردند آورد در مورد چنین تبهکار فتنه انگیزی انجام نداد در حالیکه این حکم قرآن کریم در گوشها طنین انداز بود که «مجازات کسانی که با خدا و پیامبرش می جنگند و در جهان (یا کشور اسلامی) به تباهگری می پردازند فقط این است که کشته یا بدار آویخته شوند یا دست و پایشان از چپ و راست بریده شود یا تبعید شوند، این
ننگی است برای آنها در دنیا، و در آخرت عذابی سهمگین برای آنها خواهد بود.» «1»
پس چرا خلیفه با کشتن او ریشه آن آشوبها را برنکند؟ آیا خشونت و شدت عمل و مجازاتش را منحصر کرده بود به بهترین و پاکترین شخصیتهای امت محمد (ص) و بر این اساس بود که آنهمه سختگیری و پرخاشگری و تعدی را که بشرح آوردیم «2» در حقشان روا داشت؟
گرفتیم که عبد اللّه بن سبا بوده که مردم شهرستانهای مختلف را به مخالفت و مبارزه با عثمان برانگیخته است، آیا او آن خبرها و شایعات را بدون اینکه با رویه و کارهای عثمان و عمالش مطابقت و رابطه داشته باشد ساخته و جعل کرده است؟ و بر اثر آن ملت و برجسته ترین چهره های مهاجر و انصاری علیه وضع و حالتی که وجود نداشته برخاسته و ضدیت نموده اند؟ یا نه، آنچه او میگفته و شایع میکرد درست همان جرائم و گناهان و خلافکاریها بوده که عثمان و استانداران و عمالش مرتکب شده اند، و بر اثر آن ملت برای زدودن آن وضع و رویه ناروا قیام کرده و قیامش جنبشی دینی بوده بانگیزه وظیفه ای که هر مسلمان برای تطبیق جامعه و رویه اداره و نظام حکومت با مبادی و مقررات اسلام دارد، و بهمین سبب همه مسلمانان بآن نهضت پیوسته اند، گرچه آن یهودی زاده برای منظورهای خاصی خود را در جریان نهضت جا زده باشد؟ و میدانیم بسا نهضت اصولی و پاک بوده که اینگونه عناصر ناباب خود را بدرونش جا زده اند و این پدیده طبیعی هیچ از قدر و اهمیت و پیراستگی آن نهضت نکاسته است.
باز اگر آنچه عبد اللّه بن سبا به ایشان گفته و تلقین کرده نسبت های ناروا و دروغین بوده است چرا- وقتی هیئت های اعزامی مردم شهرستانها به مدینه آمدند- مردم مدینه و مهاجران و انصار که شاهد گفتار و کار و رویه عثمان بودند به آنها نگفتند این مرد از آن اتهامات مبرا است و شایعاتی که در اطرافش پراکنده اند بی اساس است؟
وانگهی چرا با آنان همدست و همداستان گشتند، و بالاتر از اینها در نهضت ضد حاکم پیشتاز و مقتدا شدند، و چرا پیش از آمدن آنها و قبل از این که آنان به مخالفت برخیزند مخالفت و معارضه داشتند؟
ما در این مطلب با دکتر طه حسین همراهیم که میگوید: «بگمان قوی این عبد اللّه بن سبا- اگر همه روایاتی که درباره او هست بلحاظ سند صحیح و درست باشد- سخنهائی را که گفته و تبلیغاتی را که کرده آنگاه بوده است که آشوب درگیر گشته و اختلاف داخلی شدت گرفته است. بنابر این او فتنه برنیانگیخته بلکه از آن بهره برداری کرده است. همچنین ظن قوی میرود که دشمنان شیعه در دوره حکومت امویان و عباسیان در امر این عبد اللّه بن سبا مبالغه کرده اند تا از طرفی در بدعتها و خلافکاریهائی که به عثمان و استاندارانش نسبت داده شده تردید نمایند و از طرف دیگر بر علی (ع) و شیعه اش جنایت روا دارند، بهمین جهت بعضی کارهای شیعه را به گردن یهودی یی میاندازند که برای این که به مسلمانان لطمه بزند اظهار مسلمانی کرده است. چه بسیار است جنایاتی که دشمنان شیعه بر شیعه روا داشته اند و چه بسیار است نسبتهای جنایت آمیزی که شیعه در قضیه عثمان و در قضایای دیگر به دشمنانش داده است.
بنابر این، باید در برابر تمام این روایات (که درباره عبد اللّه بن سبا ساخته شده) وضعی احتیاطگرانه و خود پاینده و اندیشمندانه بگیریم و مسلمانان را در صدر اسلام برتر و بزرگوارتر از این بدانیم که مردی بتواند دین و سیاست و عقل و اراده شان را ببازی بگیرد که از صنعاء آمده و پدرش یهودی و مادرش سیاهپوست بوده باشد و خودش یهودی و بقصد این که مسلمانان را بفریبد و بآنان ضربه بزند و نه از روی خدا ترسی یا دلبستگی تظاهر به اسلام کرده است. سپس در فرصتهای مناسبی که در پی آن بوده مسلمانان را علیه خلیفه شان تحریک کرده تا او را کشته اند و آنان را سپس یا پیش از آن متشتت کرده و بصورت احزاب و دسته های مختلف درآورده است.
اینها اموری است که با عقل جور درنمیآید و نه در برابر نقد و سنجش استواری میآرد و روا نیست تاریخ را بر اساس آنها بنیاد نهاد. حقیقت مسلم و آشکاری که نمیتوان در آن شک و تردید نمود این است که شرایط حیات اسلامی در آن هنگام چنان بود که سبب میشد میان مردم اختلاف نظر بوجود آید و تمایلات و اغراض دگرگونه شود و مذاهب سیاسی متباینی پدید آید. مردمی که به تعالیم قرآن و سنت پیامبر (ص) و روش صحابی او (ابو بکر و عمر) پایبند بودند میدیدند کارهائی صورت میگیرد که منکر و ناروا و نو پیدا است و می خواستند با آنها مثل عمر با قاطعیت و شدت مقابله شود تا روحیه و عقاید توده ها از آثار سوء آنان در امان ماند. جوانان تازه بدوران رسیده قریش و دیگر قبائل عرب با این کارها و حوادث با روحیه دیگری برخورد میکردند با روحیه ای جدید و آمیخته به طمع و بلند پروازی و انحصارگری و آرزوهای دور و دراز، و تلاش و خواهشی که حد و اندازه نمیشناخت. بدینسان در راه برآوردن مطامع و خواهشها و رسیدن به هدفهای خویش بنای رقابت و همچشمی و کشمکش را گذاشتند نه فقط بر سر مناصب و مقامات حکومتی بلکه بر سر هر چیز. حوادث و جریانات جدید جوانان و پیران را به همانجا راند که رانده شدند. سرزمینهای پهناوری که بتصرف مسلمانان درآمده بود و عوائد سرشاری که از این سرزمینها بصورت مالیات ارضی و غیر ارضی بدست میآمد لازم آورد که در اداره این سرزمینها و استفاده از درآمدهای سرشار و هنگفت آن رقابت و کشمکش درگیرد، و در این چه شگفتی هست؟ یا در این چه تعجبی است که کشورها و سرزمینهای فتح ناشده را بنگرند و امکانات و فرصت و شرایط را مناسب لشکر کشی و فتح ببینند و از پی فتح آن برقابت و پیشدستی برخیزند؟
یا چرا اگر در پی دنیا و دنیا دوستند در راه کسب افتخار و غنائم و عوائد بر هم پیشدستی ننمایند و اگر در طلب آخرتند در همین راه از هم سبقت نجویند؟ و آنگاه اگر در اداره این کشورهای پهناور و عوائد هنگفت و در سیاست کشور داری با هم اختلاف پیدا کردند چه عجب؟! و در صورتی که آنعده از جوانان قریش که طمعکار و بلند پرواز بودند به راههای همواری تاختند که به افتخار و شکوه و قدرت سیاسی و ثروت میرساند شگفت نخواهد بود و نه این که جوانان انصاری یا سایر قبائل عرب در این راه به رقابت با ایشان پردازند یا اگر دیدند خلیفه نمیگذارد در این رقابت و مسابقه شرکت جویند یا قریش را امکان میدهد و مزیت مینهد و مهمترین مناصب سیاسی و موقعیت های اقتصادیرا به آنان منحصر میگرداند و باز بهترین و مهمترین آنها را از میان قریش به بنی امیه اختصاص میدهد دل از کینه و خشم مالامال نسازند و بر نخروشند.
آنچه مسلم است و بیشک این است که عثمان استانداری کوفه را پس از عزل سعد بن ابی وقاص به ولید و سعید سپرده و حکومت بر بصره را بعد از عزل ابو موسی (اشعری) به عبد اللّه بن عامر داده و سراسر شام را به حاکمیت معاویه درآورده و پس از آنکه شام به چندین ولایت تقسیم میشد، که هر یک به شخصی سپرده بوده و قریش و دیگر قبائل در اداره آنها شرکت داشته اند دست معاویه را در اداره آن و دخل و تصرفات حاکمانه در آن باز گذاشته است و مصر را پس از عزل عمرو عاص بتصرف عبد اللّه بن ابی سرح درآورده است، ضمنا همه این استانداران با عثمان خویشاوند بوده اند، یکی برادر ناتنی او بوده و دیگری برادر شیریش و سومی دائی یش و آندیگر با او در شاخه امیة بن عبد شمس- از شاخه های قبیله قریش- همنسب و همپیوند بوده است.
همه اینها اموری است که کسی نمیتواند انکار نماید یا تردید کند. ضمنا هیچ اطلاعی در دست نیست حاکی از این که عبد اللّه بن سبا عثمان را فریفته و واداشته باشد تا آن اشخاص را از مناصب استانداری و فرماندهی کشوری و لشکری برکنار نموده و اینها را بجای آنها بدان مقامات بگمارد. باز مسلم است که مردم در همه اعصار و قرون بر پادشاهان و امپراطوران و امرا و فرماندهان این را عیب میگرفته اند که مقامات حکومتی را به انحصار خویشاوندانشان درآورند و در واگذاری مشاغل دولتی میان افراد تبعیض قائل شوند، و مسلمانان نخستین ملتی نبوده اند که این انحصار و تبعیض را بر حاکمش عیب گرفته و او را باین خاطر بباد حمله و انتقاد و نکوهش گرفته است.
ایشان اموری را ناپسند شمرده و اموری را پسندیده و مطلوب دانسته اند که ملتها همگی در قرون پیشین و در طول تاریخ ناپسند یا پسندیده شمرده اند.» «1»
بعلاوه این که در روایت تاریخی مجعول و دروغین آمده که عمار یاسر از طرف عثمان به مصر فرستاده شد و دیگران به سایر استانها از مطالبی است که قابل پذیرفتن
نیست و بهیچوجه صحت ندارد و در هیچ روایت تاریخی دیگر نیامده است. تنها همین روایت حاکی از آن است، همین روایت جعلی ساختگی دروغین که راویانش یا زندیق و از دین بیرونند یا دروغگو و جاهل و نادان. از بررسی تمام روایاتی که در قضیه عثمان وجود دارد روشن میشود که عمار یاسر و محمد بن مسلمه در طول دوره حکومت عثمان از مدینه قدم بیرون نگذاشته اند، و عمار از نخستین روز حکومت عثمان با او مخالف بوده و در صف اول انقلابیون و مخالفان قرار داشته است و عثمان با وی چندان دشمنی داشته که یکبار پس از وفات ابوذر در تبعیدگاهش ربذه خواسته وی را بهمانجا تبعید کند ولی مهاجران و انصار مانع او گشته اند- چنانکه نوشته شد- و بارها مورد اهانت و شکنجه و کتک قرار گرفت، و عثمان از ابتدای کار میدانست که عمار مخالف حکومت و طرز کار و رویه او است، با این وصف چگونه ممکن است و معقول که عمار را طرف مشورت خود قرار دهد و در مسأله خطیر موج مخالفت عمومی از او نظر بخواهد و باو مأموریت بدهد گزارش اوضاع استان مصر و مخالفت و اعتراضات مردم آنسامان را برایش بیاورد تا در آنجا چنانکه روایت جعلی میگوید عبد اللّه بن سبا او را جلب نماید و با خود در مخالفت با عثمان همداستان سازد؟! این مطلبی است که از هیچ محقق و تاریخ خوانده ای پنهان نیست، چنانکه دکتر طه حسین بدیهی بودن آنرا گوشزد مینماید و میگوید: «تقریبا یقین دارم که عمار هرگز به مصر فرستاده نشده است و با ایندو جوانمرد (یعنی محمد بن ابی بکر و محمد بن ابی حذیفه) در اقدام به تحریک مردم شرکت ننموده است، و این داستانی است که هوا خواهان عثمان همانان که در پی توجیه و تبرئه او هستند اختراع کرده اند تا رفتاری را که عثمان با عمار داشته و بعدا خواهیم دید توجیه نمایند.» «1»

متن عربی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 301

سلسلة الموضوعات فی قصّة الدار و تبریر الخلیفة و النظر فیها

1- قال الطبری فی تاریخه «1» (5/98): فیما کتب به إلیّ السری، عن شعیب، عن سیف، عن عطیّة، عن یزید الفقعسی قال: کان عبد اللَّه بن سبأ یهودیّا من أهل صنعاء، أُمّه سوداء، فأسلم زمان عثمان، ثمّ تنقّل فی بلدان المسلمین یحاول ضلالتهم، فبدأ بالحجاز ثمّ البصرة ثمّ الکوفة ثمّ الشام، فلم یقدر علی ما یرید عند أحد من أهل الشام، فأخرجوه حتی أتی مصر، فاعتمر فیهم، فقال لهم فیما یقول: لعجب ممّن یزعم أنّ عیسی یرجع، و یکذّب بأنّ محمداً یرجع، و قد قال اللَّه عزّ و جلّ: (إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلی مَعادٍ

) «2». فمحمد أحقّ بالرجوع من عیسی. قال: فقُبل ذلک عنه، و وضع لهم الرجعة فتکلّموا فیها، ثمّ قال لهم بعد ذلک: إنّه کان ألف نبیّ و لکلّ نبیّ وصیّ و کان علیّ وصیّ محمد. ثمّ قال: محمد خاتم الأنبیاء و علیّ خاتم الأوصیاء. ثمّ قال بعد ذلک: من أظلم ممّن لم یُجز وصیّة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و وثب علی وصیّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و تناول أمر الأُمّة، ثمّ قال لهم بعد ذلک: إنّ عثمان أخذها بغیر حقّ و هذا وصیّ رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم، فانهضوا فی هذا الأمر فحرّکوه، و ابدأوا بالطعن علی أُمرائکم و أظهروا الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر تستمیلوا الناس، و ادعوهم إلی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 302

هذا الأمر. فبثّ دعاته، و کاتب من کان استفسد فی الأمصار و کاتبوه، و دعوا فی السرّ إلی ما علیه رأیهم، و أظهروا الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و جعلوا یکتبون إلی الأمصار بکتب یضعونها فی عیوب ولاتهم، و یکاتبهم إخوانهم بمثل ذلک، و یکتب أهل کلّ مصر منهم إلی مصر آخر بما یصنعون فیقرأه أولئک فی أمصارهم و هؤلاء فی أمصارهم، حتی تناولوا بذلک المدینة و أوسعوا الأرض إذاعة، و هم یریدون غیر ما یظهرون، و یُسرّون غیر ما یُبدون، فیقول أهل کلّ مصر: إنّا لفی عافیة ممّا ابتُلی به هؤلاء، إلّا أهل المدینة فإنّهم جاءهم ذلک عن جمیع الأمصار، فقالوا: إنّا لفی عافیة ممّا فیه الناس، و جامعه محمد و طلحة من هذا المکان، قالوا: فأتوا عثمان فقالوا: یا أمیر المؤمنین أ یأتیک عن الناس الذی یأتینا؟ قال: لا و اللَّه ما جاءنی إلا السلامة. قالوا: فإنّا قد أتانا … و أخبروه بالذی أسقطوا إلیهم، قال: فأنتم شرکائی و شهود المؤمنین فأشیروا علیّ، قالوا: نشیر علیک أن تبعث رجالًا ممّن تثق بهم إلی الأمصار حتی یرجعوا إلیک بأخبارهم، فدعا محمد بن مسلمة فأرسله إلی الکوفة، و أرسل أُسامة ابن زید إلی البصرة، و أرسل عمّار بن یاسر إلی مصر، و أرسل عبد اللَّه بن عمر إلی الشام، و فرّق رجالًا سواهم، فرجعوا جمیعاً قبل عمّار، فقالوا: أیّها الناس ما أنکرنا شیئاً و لا أنکره أعلام المسلمین و لا عوامّهم، و قالوا جمیعاً: الأمر أمر المسلمین إلّا أنّ أمراءهم یُقسطون بینهم و یقومون علیهم، و استبطأ الناس عمّاراً حتی ظنّوا أنّه قد اغتیل، فلم یفجأهم إلّا کتاب من عبد اللَّه بن سعد بن أبی سرح یُخبرهم أنّ عمّاراً قد استماله قوم بمصر و قد انقطعوا إلیه، منهم: عبد اللَّه بن السوداء، و خالد بن مُلجم، و سودان بن حمران، و کنانة بن بشر.

قال الأمینی: لو کان ابن سبأ بلغ هذا المبلغ من إلقاح الفتن، و شقّ عصا المسلمین و قد علم به و بعیثه أُمراء الأُمّة و ساستها فی البلاد، و انتهی أمره إلی خلیفة الوقت، فلما ذا لم یقع علیه الطلب؟ و لم یبلغه القبض علیه، و الأخذ بتلکم الجنایات الخطرة، و التأدیب بالضرب و الإهانة، و الزجّ إلی أعماق السجون؟ و لا آل أمره إلی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 303

الإعدام المریح للأمّة من شرّه و فساده، کما وقع ذلک کلّه علی الصلحاء الأبرار الآمرین بالمعروف و الناهین عن المنکر، و هتاف القرآن الکریم یرنّ فی مسامع الملأ الدینی: (إِنَّما جَزاءُ الَّذِینَ یُحارِبُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ یَسْعَوْنَ فِی الْأَرْضِ فَساداً أَنْ یُقَتَّلُوا أَوْ یُصَلَّبُوا أَوْ تُقَطَّعَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ مِنْ خِلافٍ أَوْ یُنْفَوْا مِنَ الْأَرْضِ ذلِکَ لَهُمْ خِزْیٌ فِی الدُّنْیا وَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِیمٌ

) «1».

فهلّا اجتاح الخلیفة جرثومة تلکم القلاقل بقتله، و هل کان تجهّمه و غلظته قصراً علی الأبرار من أُمّة محمد صلی الله علیه و آله و سلم؟ ففعل بهم ما فعل ممّا أسلفنا بعضه فی هذا الجزء و الجزء الثامن.

هب أنّ ابن سبأ هو الذی أمال الأمصار علی مناوأة الخلیفة فهل کان هو مختلقاً تلکم الأنباء من دون انطباقها علی شی ء من أعمال عثمان و ولاته؟ فنهضت الأُمّة و فیهم وجوه المهاجرین و الأنصار علی لا شی ء؟ أو أنّ ما کان یقوله قد انطبق علی ما کانوا یأتون به من الجرائم و المآثم، فکانت نهضة الأُمّة لاکتساحها نهضةً دینیّة یخضع لها کلّ مسلم، و إن کان ابن الیهودیّة خلط نفسه بالناهضین لأیّ غایة راقته، و ما أکثر الأخلاط فی الحرکات الصحیحة من غیر أن یمسّ کونهم مع الهائجین بشی ء من کرامتهم!

و لو کان ما أنهاه إلیهم ابن سبأ عزواً مختلقاً فهلّا- لمّا قدمت وفود الأمصار المدینة- قال لهم المدنیّون: إنّ الرجل بری ء من هذه القذائف و الهنات و هو بین ظهرانیهم یرون ما یفعل، و یسمعون ما یقول؟ لکنّهم بدلًا من ذلک أصفقوا مع القادمین، بل صاروا هم القدوة و الأسوة فی تلک النهضة، و کانوا قبل مقدمهم ناقمین علیه.

و نحن نصافق الدکتور طه حسین عند رأیه هاهنا، حیث قال فی کتابه الفتنة

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 304

الکبری «1» (ص 134): و أکبر الظنّ أنّ عبد اللَّه بن سبأ هذا- إن کان کلّ ما یُروی عنه صحیحاً- إنّما قال ما قال و دعا إلی ما دعا إلیه بعد أن کانت الفتنة و عظم الخلاف، فهو قد استغلّ الفتنة و لم یُثِرْها، و أکبر الظنّ کذلک أنّ خصوم الشیعة أیّام الأمویّین و العبّاسیّین قد بالغوا فی أمر عبد اللَّه بن سبأ هذا، لیشکّکوا فی بعض ما نُسب من الأحداث إلی عثمان و ولاته من ناحیة، و لیشنّعوا علی علیّ و شیعته من ناحیة أخری، فیردّوا بعض أُمور الشیعة إلی یهودیّ أسلم کیداً للمسلمین، و ما أکثر ما شنّع خصوم الشیعة علی الشیعة! و ما أکثر ما شنّع الشیعة علی خصومهم فی أمر عثمان و فی غیر أمر عثمان!

فلنقف من هذا کلّه موقف التحفّظ و التحرّج و الاحتیاط، و لنکبر المسلمین فی صدر الإسلام عن أن یعبث بدینهم و سیاستهم و عقولهم و دولتهم رجل أقبل من صنعاء و کان أبوه یهودیّا و کانت أُمّه سوداء، و کان هو یهودیّا ثمّ أسلم لا رغباً و لا رهباً و لکن مکراً و کیداً و خداعاً، ثمّ أُتیح له من النجح ما کان یبتغی، فحرّض المسلمین علی خلیفتهم حتی قتلوه، و فرّقهم بعد ذلک أو قبل ذلک شیعاً و أحزاباً.

هذه کلّها أُمور لا تستقیم للعقل، و لا تثبت للنقد، و لا ینبغی أن تقام علیها أُمور التاریخ، و إنّما الشی ء الواضح الذی لیس فیه شکّ هو أنّ ظروف الحیاة الإسلامیّة فی ذلک الوقت کانت بطبعها تدفع إلی اختلاف الرأی و افتراق الأهواء و نشأة المذاهب السیاسیّة المتباینة، فالمستمسکون بنصوص القرآن و سنّة النبیّ و سیرة صاحبیه کانوا یرون أموراً تطرأ ینکرونها و لا یعرفونها، و یریدون أن تُواجَه کما کان عمر یواجهها فی حزم و شدّة و ضبط للنفس و ضبط للرعیّة، و الشباب الناشئون فی قریش و غیر قریش من أحیاء العرب کانوا یستقبلون هذه الأمور الجدیدة بنفوس جدیدة، فیها الطمع، و فیها الطموح، و فیها الأثرة، و فیها الأمل البعید، و فیها الهمّ الذی لا یعرف

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 305

حدّا یقف عنده، و فیها من أجل هذا کلّه التنافس و التزاحم لا علی المناصب وحدها بل علیها و علی کلّ شی ء من حولها. و هذه الأمور الجدیدة نفسها کانت خلیقة أن تدفع الشیوخ و الشباب إلی ما دفعوا إلیه، فهذه أقطار واسعة من الأرض تفتح علیهم، و هذه أموال لا تحصی تُجبی لهم من هذه الأقطار، فأیّ غرابة فی أن یتنافسوا فی إدارة هذه الأقطار المفتوحة و الانتفاع بهذه الأموال المجموعة؟ و هذه بلاد أخری لم تفتح و کلّ شی ء یدعوهم إلی أن یفتحوها کما فتحوا غیرها، فما لهم لا یستبقون إلی الفتح؟ و ما لهم لا یتنافسون فیما یکسبه الفاتحون من المجد و الغنیمة إن کانوا من طلّاب الدنیا، و من الأجر و المثوبة إن کانوا من طلّاب الآخرة؟ ثمّ ما لهم جمیعاً لا یختلفون فی سیاسة هذا الملک الضخم و هذا الثراء العریض؟ و أیّ غرابة فی أن یندفع الطامعون الطامحون من شباب قریش إلی هذه الأبواب التی فُتحت لهم لیلجوا منها إلی المجد و السلطان و الثراء؟ و أیّ غرابة فی أن یهمّ بمنافستهم فی ذلک شباب الأنصار و شباب الأحیاء الأخری من العرب؟ و فی أن تمتلئ قلوبهم موجدةً و حفیظة و غیظاً إذا رأوا الخلیفة یحول بینهم و بین هذه المنافسة، و یؤثر قریشاً بعظائم الأمور، و یؤثر بنی أُمیّة بأعظم هذه العظائم من الأمور خطراً و أجلّها شأناً.

و الشی ء الذی لیس فیه شکّ هو أنّ عثمان قد ولّی الولید و سعیداً علی الکوفة بعد أن عزل سعداً، و ولّی عبد اللَّه بن عامر علی البصرة بعد أن عزل أبا موسی. و جمع الشام کلّها لمعاویة و بسط سلطانه علیها إلی أبعد حدّ ممکن بعد أن کانت الشام ولایات تشارک فی إدارتها قریش و غیرها من أحیاء العرب، و ولّی عبد اللَّه بن أبی سرح مصر بعد أن عزل عنها عمرو بن العاص، و کلّ هؤلاء الولاة من ذوی قرابة عثمان، منهم أخوه لأُمّه، و منهم أخوه فی الرضاعة، و منهم خاله، و منهم من یجتمع معه فی نسبه الأدنی إلی أُمیّة بن عبد شمس.

کلّ هذه حقائق لا سبیل إلی إنکارها، و ما نعلم أنّ ابن سبأ قد أغری عثمان بتولیة من ولّی و عزل من عزل، و قد أنکر الناس فی جمیع العصور علی الملوک

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 9، ص: 306

و القیاصرة و الولاة و الأمراء إیثار ذوی قرابتهم بشؤون الحکم، و لیس المسلمون الذین کانوا رعیّة لعثمان بدعاً من الناس، فهم قد أنکروا و عرفوا ما ینکر الناس و یعرفون فی جمیع العصور. انتهی حرفیّا.

علی أنّ ما تضمّنته هذه الروایة من بعث عمّار إلی مصر و غیره إلی بقیّة البلاد ممّا لا یکاد أن یُذعن به، أو أن یکون له مقیل من الصحّة، و لم یُذکر فی غیر هذه الروایة الموضوعة المکذوبة علی ألسنة رواتها المتراوحین بین زندقة و کذب و جهالة، فإنّ ما یعطیه النظر فی مجموع ما روی حول مشکلة عثمان أنّ عمّاراً و محمد بن مسلمة لم یفارقا المدینة طیلة أیّامها و منذ مبدئها إلی غایتها المفضیة إلی مقتل عثمان، و عمّار هو الذی کان فی مقدّم الثائرین علیه من أوّل یومه الناقمین علی أعماله، و قد أراد نفیه إلی الربذة منفی أبی ذر بعد وفاته فیها رضوان اللَّه علیهما فمنعته المهاجرون و الأنصار کما مرّ حدیثه، و کم وقع علیه فی تضاعیف تلکم الأحوال تعذیب و ضرب و تعنیف، و کان عثمان یعلم بکراهة عمّار إیّاه منذ یومه الأوّل، فمتی کان یستنصح عمّاراً حتی یبعثه إلی البلاد فیحکی له أخبارها، أو یستمیله ابن سبأ و أصحابه؟ و هذا ممّا لا یعزب علمه عن أیّ باحث کما تنبّه له الدکتور طه حسین فی الفتنة الکبری «1» (ص 128) حیث قال: أکاد أقطع بأنّ عمّاراً لم یُرسل إلی مصر و لم یشارک هذین الفتیَین «2» فیما کانا بسبیله من التحریض، و إنّما هی قصّة اخترعها العاذرون لعثمان فیما کان بینه و بین عمّار قبل ذلک أو بعده، ممّا سنراه بعد حین. انتهی.