اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۹ خرداد ۱۴۰۳

کرامات ساختگی و دروغین شیخ اسماعیل حضرمی و پاسخ علامه

متن فارسی

1-  «حضرمی»، نحو را با اجازه می آموزد
«ابن العماد حنبلی» در «شذرات الذهب» 5: 361 می نویسد: «شیخ اسمعیل حضرمی متوفی 678 کراماتی داشت. مطری گفته است: کرامات شیخ به حد تواتر نزدیک است. از جمله اینکه به ابن معطی در خواب گفتند نزد فقیه اسمعیل حضرمی برود و از او نحو فرا بگیرد. چون از خواب بیدار شد، خیلی تعجب کرد، زیرا حضرمی نحو خوب نمی دانست. با خود گفت ناگزیر باید اطاعت کنم، از این رو، نزد او رفتم و در حضور او جمعی فقه می خواندند. به مجرد اینکه مرا دید، گفت: در کتابهای نحو به تو اجازه دادم. و او که مطالعه ای در آن کتابها نداشت همه آنها را یکباره بدون استاد فهمید».
«امینی» می نویسد: علم را از دهان مردم یا از اجازات دریابید. ما چقدر شنیده ایم که با مذاکره و تمرین علم می آموزند، لکن آیا شنیده اید که علم را با اجازه یا با یک کلمه بیاموزند؟ و آیا چنین کرامتی را از پیغمبران شنیده اید؟
یا اینکه این فضیلتی است که فقط به «حضرمی» اختصاص دارد و چنین چیزی به هیچ کس نرسیده؟ حتی پیغمبر به نزدیک خود عمر بن خطاب با اجازه چیزی را نیاموخته است و به او می گفت که معنی «کلاله» {1} را نمی دانی و به دخترش «حفصه» می گفت: پدرت آن را نمی داند. بهمین ترتیب صدها مجهول و مشکلی که در خلافت نتوانسته بود با اجازه یا اشراف یا مذاکره همه آنها را فرا بگیرد، با وجود آنکه پس از فرو ریختن عرش خلافت پس از پیغمبر به همه این علوم نیاز شدید بود و هیچکدام از علم پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله دور و مخفی نبود، و همه امت بدان احتیاج داشتند و هیچکدام اینها مانند نحو نبود که بدون آن ستون اسلام  و قضاوت و فتوی پایدار نماند. بر اینها اضافه کن برادرش خلیفه اول که چقدر مجهولات داشت و چه مایه از معارف دین و احکام شریعت بر وی پوشیده بود. کاش این باب علم از روزگار پیغمبر صلّی اللّه علیه و آله مفتوح بود، تا از این طریق حتی سومین خلیفه، «عثمان»، معارف دین خود را کاملا فرا می گرفت و اوراق فقه اسلامی با آراء دور از کتاب و سنت آلوده نمی شد.

 2- «حضرمی» و اهل قبور

 «سبکی» در «طبقات» خود 5: 51، و «یافعی» در «ریاض» ص 96، از «اسمعیل حضرمی» یاد شده چنین نقل کرده اند: «او بر بعضی از مقابر شهرهای یمن می گذشت که خیلی گریه کرد و اندوه سختی او را فرا گرفت سپس سخت خندید و سرور و شادی او را غالب شد، کسانی که در آنجا بودند، از دیدن این احوال خیلی تعجب کردند. از او علت آنرا پرسیدند، و او- رضی اللّه عنه- گفت: احوال اهالی این قبور بر من آشکار شد و دیدم که معذب هستند و اندوهگین شدم و گریه کردم. آنگاه بر خدای سبحانه و تعالی در خصوص آنها تضرع و دعا کردم، به من خطاب رسید که بخاطر تو از آنها درگذشتیم. و صاحب همین قبر به من گفت: من نیز با آنها هستم ای فقیه اسماعیل!؟ من فلان آوازه خوان هستم. من خندیدم و گفتم: بلی تو هم در جزو آنها می باشی سپس او گور کن را خواست و پرسید: در این قبر که نزدیک ما است، چه کسی مدفون است؟
گفت فلان زن آوازه خوان که شیخ شفاعت نمود. خدای تعالی او را خیر بدهد».
 «امینی» می گوید: من نمی دانم که به کدام این ادعاها باید تعجب کنم، آیا به ادعای «حضرمی» که بر عالم برزخ آگاهی دارد و پذیرفته شدن شفاعت او درباره اهالی قبور حتی بخشایش زن آواز خوان؟ یا بر اطلاع آن گور کن از این راز محفوظ که شیخ داشت؟ یا از این تعجب کنم که آن زن آوازه خوان، چگونه در آن لحظه از شفاعت شیخ اطلاع حاصل کرد؟ و تعجب دیگر اینکه این زن چگونه بدون هیچ سابقه آشنائی با این فقیه از درون قبر درباره کار خود سخن گفته است؟ بدیهی است که این اعمال هرگاه واقع نمی شد، با عدم و نبود هیچ تمایزی ندارند، لکن تعجب ما از توجه و قبولی است که بعضی از بزرگان به این اوهام داشته اند.

 3- درنگ کردن آفتاب برای «اسمعیل حضرمی»

در جلد پنجم ص 21 «الغدیر» گفتیم که چگونه آفتاب بخاطر «اسمعیل حضرمی» از حرکت باز داشته شد، آنجا که او و خدمتکارش یک روز سفر می کردند. به خدمتکار گفته بود: به آفتاب بگو که درنگ کند، تا ما به مقصد برسیم. آفتاب درنگ کرد تا آنها به مقصد رسیدند. آنگاه به خادم گفت: آیا این زندانی را آزاد نمی کنی؟ خادم فرمان داد که آفتاب غروب کند. آفتاب هم غروب کرد و فورا شب شد.
این داستان را، به همانگونه که «سبکی» در «طبقات» خود 5: 51، و «یافعی در «مرآت» 4: 178 و «ابن عماد» در «شذرات» 5: 362 و «ابن حجر» در «الفتاوی الحدیثیه» ص 232 آورده اند، نقل کردیم.
 (نویسنده گوید:) شاید به فتوای شرع هوای نفس، انسان بتواند اقوال بیهوده را بپذیرد و هر چه دلش می خواهد به زبان آورد و عقل خود را کنار زده و همچون دیوانگان اظهاراتی بکند. ما از غلو در فضایل به خدا پناه می بریم.

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 235

 

متن عربی

79- الحضرمی یعلِّم النحو بالإجازة

قال ابن العماد الحنبلی فی شذرات الذهب «2» (5/361): للشیخ إسماعیل الحضرمی المتوفّی (678) کرامات، قال المطری: کادت تبلغ التواتر، منها: أنَّ ابن

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 235

معطٍ قیل له فی النوم: اذهب إلی الفقیه إسماعیل الحضرمی و اقرأ علیه النحو، فلمّا انتبه تعجّب لکون الحضرمی لا یحسنه ثم قال: لا بدَّ من الامتثال، فدخل علیه و عنده جمعٌ یقرؤون الفقه، فبمجرّد رؤیاه قال: أجزتک بکتب النحو، فصار لا یطالع فیه شیئاً إلّا عرفه بغیر شیخ.

قال الأمینی: خذ العلم من أفواه الرجال أو من إجازاتهم، ما أکثر ما سمعنا التعلّم بالدراسة! لکن هل سمعت أذناک تعلّماً بإجازة أو تزریقاً للعلم بکلمة واحدة؟ و هل سمعت أکرومة مثلها عن أحد من الرسل؟ أو أنَّها فضیلة اختصّ بها الحضرمیّ؟ و لم یتح مثله لأیّ أحد، حتی أنَّ النبیّ الأعظم لم یعلّم عمر بن الخطّاب الکلالة بالإجازة و کان یقول: أراک لم تعلمها. و یقول لبنته حفصة: أری أباک لم یعلمها. إلی مئات من مجهولات الخلیفة التی لم یتوفّق لاستکناهها بإشراق، أو إجازة، أو دراسة، مع حاجته الماسّة إلیها یوم تسنّم عرش الخلافة بعد النبیّ صلی الله علیه و آله و سلم و کان غیر عازب عن علمه صلی الله علیه و آله و سلم و حاجة الأُمّة إلیها، و لم تکن تلکم المجهولات کعلم النحو الذی لا تقوم به دعامة الإسلام و القضاء و الفتیا، أضف إلیه أخاه یوم المؤاخاة الخلیفة الأوّل، و ما أکثر مجهولاته و ما خفی علیه من معالم الدین و أحکام الشریعة! و لیت باب التعلیم بالإجازة کان مفتوحاً منذ عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم و یعلّم صلی الله علیه و آله و سلم ثالث الخلفاء الراشدین عثمان معالم دینه، و لم تک تشوّه صفحات الفقه الإسلامی بآرائه الشاذّة عن الکتاب و السنّة.

80- الحضرمی و أصحاب القبور

ذکر السبکیّ فی طبقاته «1» (5/51)، و الیافعیّ فی ریاضه «2» (ص 96) عن إسماعیل الحضرمیّ المذکور: أنّه مرَّ علی بعض المقابر فی بلاد الیمن فبکی بکاءً شدیداً،

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 236

و علاه حزن و ترح، ثم ضحک ضحکاً حمیداً، و علاه فی الحال سرورٌ و فرح، فتعجّب الناس الحاضرون هنالک و سألوه عن ذلک، فقال رضی الله عنه: کشف لی عن أهل هذه المقبرة فرأیتهم یعذَّبون فحزنت و بکیت لذلک، ثم تضرّعت إلی اللَّه سبحانه و تعالی فیهم، فقیل لی: قد شفّعناک فیهم، فقالت صاحبة هذا القبر: و أنا معهم یا فقیه إسماعیل أنا فلانة المغنّیة. فضحکت و قلت: و أنت معهم. ثم إنّه أرسل إلی الحفّار و قال: من فی هذا القبر القریب العهد؟ قال: فلانة المغنّیة التی تشفّع لها الشیخ نفع اللَّه تعالی بها.

قال الأمینی: أنا لا أدری بأیّها أعجب؟ أ بدعوی الحضرمیِّ اطّلاعه علی عالم البرزخ و قبول شفاعته فی أهل تلک الجبّانة حتی فی المغنّیة؟ أم باطّلاع الحفّار علی ذلک السرِّ المصون؟ أم بوقوف المغنّیة علی تلک الشفاعة و التشفّع فی الحین، و مفاوضتها مع الفقیه فی أمرها و هی فی قبرها، من دون أی سابقة تعارف بینهما؟ و إذا کان الکلّ لم یقع فلا تمایز بین الأعدام، و إنّما العجب من بخوع الأعلام لمثل هذه الأوهام.

81- ردّ الشمس لإسماعیل الحضرمی

أسلفنا فی الجزء الخامس صفحة (23) وقوف الشمس لإسماعیل الحضرمی یوم قال لخادمه و هو فی سفر: قل للشمس تقف حتی نصل إلی المنزل. فوقفت حتی بلغ مقصده، ثم قال للخادم: أما تطلق ذلک المحبوس؟ فأمرها الخادم بالغروب فغربت و أظلم اللیل فی الحال.

ذکرها کما مرّ السبکی فی طبقاته (5/51)، و الیافعی فی مرآته (4/178)، و ابن العماد فی شذراته «1» (5/362)، و ابن حجر فی الفتاوی الحدیثیّة «2» (232).

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 11، ص: 237

لعلّ شرع الهوی یسوِّغ للإنسان زخرف القول، و أن یفوه بما شاء و أراد، و أن ینسلب عن عقله و یکیل کیل المعتوهین، أعوذ باللَّه من الغلوّ فی الفضائل.