اولین دایرةالمعارف دیجیتال از کتاب شریف «الغدیر» علامه امینی(ره)
۱۰ آذر ۱۴۰۱

اسناد، طرق و شأن نزول آیه «سَأَلَ سائِلٌ »

متن فارسی

عذاب واقع

از جمله آیات نازله بعد از نصّ غدیر قول خدای تعالی است در سوره «المعارج» سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِ

 که علاوه بر اعتقاد شیعه به آن، جمعی از علمای اهل سنت که شخصیت شان مورد تصدیق است آنرا در کتب تفسیر و حدیث ثبت و ضبط نموده اند.و اینک بذکر نصّ روایات مذکور توجّه کنید:

1- حافظ، ابو عبید هروی (که در سال 223/4 در مکّه در گذشته)، در تفسیر خود «غریب القرآن» روایت نموده گوید:

پس از آنکه رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در غدیر خم تبلیغ فرمود آنچه را که مأمور بدان بود و این امر در بلاد شایع و منتشر شد، جابر  بن نضر بن حارث بن کلده عبدری آمد و خطاب به پیغمبر صلی اللّه علیه و آله نموده گفت: بما از طرف خداوند امر کردی که گواهی به یگانگی خداوند و رسالت تو بدهیم و نماز و روزه و حج و زکاة را امتثال کنیم همه را از تو پذیرفتیم و قبول کردیم، و تو باینها اکتفا ننمودی تا اینکه بازوی پسر عمّت را گرفتی و بلند نمودی و او را بر ما برتری دادی و گفتی: من کنت مولاه فعلی مولاه، آیا این امر از طرف تو است یا از جانب خداوند؟! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: قسم بخداوندی که معبودی جز او نیست، این امر از جانب خداوند است نامبرده پس از شنیدن این سخن رو بطرف شتر خود روان شد در حالیکه میگفت:بار خدایا، اگر آنچه محمّد میگوید راست و حق است بر ما سنگی از آسمان ببار، و یا عذابی دردناک بما برسان، هنوز به شتر خود نرسیده بود که سنگی از فراز بر سر او آمد و از دبر او خارج شد و او را کشت و خدای تعالی این آیه را نازل فرمود:

سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ..تا آخر.

2- ابو بکر نقّاش موصلی بغدادی (که در سال 351 در گذشته) در تفسیر خود «شفاء الصدور» حدیث ابو عبید مذکور را روایت نموده با این تفاوت که نام شخص مزبور را به جای جابر بن نضر:حارث بن نعمان فهری ذکر نموده چنانکه در روایت ثعلبی خواهد آمد و گمان دارم که این تصحیح از طرف او باشد.

3- ابو اسحق ثعلبی نیشابوری (متوفّای 427/37) در تفسیر خود «الکشف و البیان» گوید: از سفیان بن عیینه درباره قول خدای تعالی: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ سؤال شد که در مورد چه کسی نازل شده؟ نامبرده بسؤال کننده «1» گفت مسئله ای را از من پرسیدی که تا کنون کسی آنرا از من نپرسیده، پدرم از جعفر بن محمّد علیهما السّلام روایت نمود، و آن جناب از پدرانش (صلوات اللّه علیهم) روایت نمود که چون رسول خدا صلی اللّه علیه و آله به غدیر خم رسید پس از گرد آمدن مردم در حالیکه دست علی علیه السّلام را گرفته بود به آنها اعلام نموده فرمود:«من کنت مولاه، فعلیّ مولاه»پس این خبر در بلاد شایع و منتشر گشت و بگوش حرث بن نعمان فهری رسید. نامبرده نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آمد در حالتیکه بر ناقه ای سوار بود، تا به ابطح  رسید، در آنجا از ناقه خود فرود آمد و آنرا خوابانید و برسول خداصلّی اللّه علیه و آله و سلّم خطاب نمود و گفت: ای محمّد از طرف خداوند ما را امر کردی که به یکتائی خدا و رسالت تو شهادت دهیم، قبول کردیم، و ما را به پنج نماز امر نمودی پذیرفتیم، و ما را بدادن زکاة امر کردی اطاعت کردیم، و بما امر کردی که یکماه روزه بداریم قبول نمودیم، و ما را به حج امر کردی پذیرا شدیم، به این امور اکتفا ننمودی تا بازوان پسر عمّت را گرفتی و او را بلند کردی و بر ما برتری و فضیلت دادی و گفتی: من کنت مولاه فعلی مولاه، آیا این امر از شخص تو است یا این هم از طرف خداوند است؟ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: قسم به آن خداوندی که معبودی جز او نیست، این امر از طرف خداوند است، حرث بن نعمان پس از شنیدن سخن پیغمبر صلی اللّه علیه و آله رو بطرف مرکب خود روان شد در حالیکه میگفت:بار خدایا اگر آنچه محمّد میگوید راست و حق است، بر ما سنکی از آسمان ببار یا عذابی دردناک بر ما نازل کن، هنوز بمرکب خود نرسیده بود که خداوند سنگی از فراز بر سر او فرود آورد که از دبر او خارج شد و او را کشت و خداوند این آیه را نازل فرمود: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ … تا آخر آیات.

4- حاکم، ابو القاسم حسکانی در کتاب «دعاة الهداة الی أداء حق الموالاة» روایت کرده گوید: بر ابو بکر محمّد بن محمّد صیدلانی قرائت نمودم و بدان اقرار کردم و گفتم حدیث نمود شما را ابو محمّد عبد اللّه بن احمد بن جعفر شیبانی، از عبد الرحمن بن حسین اسدی، از ابراهیم بن حسین کسائی (ابن دیزیل) از فضل بن دکین، از سفیان بن سعید (ثوری)، از منصور از ربعی از حذیفة بن یمان که گفت: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله درباره علی علیه السّلامفرمود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه، نعمان بن منذر (این کلمه تصحیف است) فهری گفت: این چیزی است که از خود میگوئی؟ یا پروردگارت به آن امر کرده؟ رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: از خود نمیگویم، بلکه پروردگارم امر فرموده نامبرده گفت: بار پروردگارا: بر ما فرو فرست (در نسخه ها چنین مذکور است) سنگی را از آسمان، هنوز بمرکب خود نرسیده بود که سنگی بسوی او آمد و او را خونین نمود و افتاد و مرد، سپس خداوند این آیه را نازل فرمود: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ و گفت: حدیث نمود ما را: ابو عبد اللّه شیرازی، از ابو بکر جرجانی، از ابو احمد بصری، از محمّد بن سهل، از زید بن اسماعیل وابسته انصار از محمّد بن ایوب واسطی، از سفیان بن عیینه، ازجعفر بن محمّد صادق علیهما السّلام از پدرانش علیهم السلام اینکه: چون رسول خدا صلی اللّه علیه و آله علی علیه السّلام را در روز غدیر خم منصوب فرمود و گفت: من کنت مولاه فعلی مولاه این خبر به بلاد منتشر شد، و نعمان بن حرث فهری نزد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله آمد و گفت: از طرف خدا بما امر کردی که به یکتائی خدا و رسالت تو شهادت دهیم و جهاد و حجّ و روزه و نماز و زکاة را آوردی و ما قبول کردیم سپس باین امور اکتفا ننمودی تا اینکه این پسر را (منظورش علی علیه السّلام است) منصوب داشتی و گفتی: من کنت مولاه فعلی مولاه، این امر آیا از طرف شخص تو است یا امری است از جانب خداوند؟! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله فرمود: قسم بآن خداوندیکه جز او معبودی نیست، این از جانب خداست، در این هنگام نعمان بن حرث از نزد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله برگشت و در آن حال میگفت: بار خدایا اگر این مطلب حق است بر ما سنگی از آسمان ببار، پس خداوند سنگی بر سر او فروافکند و او را کشت و این آیه نازل شد: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ .. تا آخر آیات.

5- ابو بکر، یحیی قرطبی، متوفای 567 ، در تفسیر خود در سوره «المعارج» گوید: پس از آنکه پیغمبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:من کنت مولاه فعلی مولاه نضر بن حارث  برسول خدا صلی اللّه علیه و آله گفت: بما از طرف خداوند امر بشهادتین فرمودی و ما از تو پذیرفتیم و ما را امر به نماز و زکاة نمودی و باین امور اکتفا نکردی تا اینکه پسر عمّ خود را بر ما برتری دادی، آیا خدا تو را بدان امر فرمود یا از خود این کار را نمودی؟ فرمود: قسم بخداوندیکه جز او معبودی نیست، این از جانب خدا بود، نامبرده برگشت در حالیکه میگفت:خداوند اگر این سخن حق است و از جانب تو است بر ما از آسمان سنگی ببار، پس سنگی بر او افتاد و او را کشت.

6- شمس الدین، ابو المظفّر، سبط ابن جوزی، حنفی، متوفّای 654 در تذکره خود صفحه 19 این روایت را ذکر نموده گوید: این حدیث را ابو اسحق ثعلبی در تفسیر خود باسنادش از پیغمبر صلی اللّه علیه و آله روایت نموده که چون پیغمبر صلی اللّه علیه و آله موضوع ولایت علی علیه السّلام را اعلام فرمود، این خبر به اطراف منتشر و در بلاد شایع شد، و بحرث بن نعمان فهری رسید، نامبرده بر ناقه ای سوار شد و آمد درب مسجد  ناقه خود را عقال نمود و آمد تا داخل مسجد شد و در برابر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله زانو بزمین زد و با تصریح بنام خطاب بآنحضرت نموده گفت: همانا تو ما را امر کردی که شهادت به یکتائی خدا و رسالت تو بدهیم و ما این را از تو پذیرفتیم و تو ما را امر کردی که پنج بار در شب و روز نماز کنیم و رمضان را روزه بداریم و خانه خدا را زیارت کنیم و مال خود را با دادن زکاة پاک نمائیم و ما اینها را از تو قبول نمودیم.به این ها اکتفا نکردی تا بازوان پسر عمّت را گرفتی و بلند نمودی و او را بر مردم برتری و فضیلت دادی! و گفتی:«من کنت مولاه، فعلیّ مولاه»آیا این امریبوده از طرف خودت و یا از جانب خدا؟! رسول خدا صلی اللّه علیه و آله در حالیکه چشمانش سرخ شده بود فرمود: قسم بخدائی که جز او معبودی نیست، این از طرف خدا بوده و من پیش خود چنین امری را ننمودم، این سخن را سه بار تکرار فرمود در این هنگام حرث بر خواست در حالیکه میگفت: خداوندا، اگر آنچه محمّد صلی اللّه علیه و آله میگوید حق است، پس سنگی از آسمان بر ما بفرست و یا عذابی دردناک بر ما وارد کن، گوید: بخدا قسم هنوز به ناقه خود نرسیده بود که خدای سنگی از آسمان فرستاد و بر سر او اصابت کرد و از دبر او بیرون شد و نامبرده هلاک گردید، و خدا این آیه را نازل فرمود: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ..تا آخر آیات.

7- شیخ ابراهیم بن عبد اللّه یمنی وصّابی شافعی در کتاب خود «الاکتفاء فی فضل الاربعة الخلفاء» حدیث ثعلبی را روایت نموده است.

8- شیخ الاسلام حموینی- متوفّای 722 در «فراید السمطین» در باب سیزدهم روایت کرده گوید: خبر داد مرا شیخ عماد الدین حافظ بن بدران در شهر نابلس در جمله روایاتی که اجازه داد که از او روایت نمایم، بر سبیل اجازه از قاضی جمال الدین عبد القاسم بن عبد الصمد انصاری بر سبیل اجازه از عبد الجبّار بن محمّد حواری بیهقی، بر سبیل اجازه از امام ابی الحسن علی بن احمد واحدی که او گفت: بر استاد بزرگوارمان ابی اسحق ثعلبی در تفسیر این آیه قرائت کردم که: سفیان بن عیینه از قول خدای تعالی: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ پرسیده شد که درباره چه کسی نازل شده؟ گفت .. همان حدیث بشرحی که بلفظ ثعلبی ذکر شد.

9- شیخ محمّد زرندی، حنفی این داستان را در دو کتاب خود «معارج الوصول» و «درر السمطین» ذکر نموده است.

10- شهاب الدین احمد دولت آبادی متوفای 849 در کتاب خود «هدایة السعداء» در جلوه دوم از هدایت هشتم روایت نموده که: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله روزی فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداهو انصر من نصره، و اخذل من خذله، یکی از کفار، از جمله خوارج «1» این را شنید، و آمد نزد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله و گفت: یا محمّد! آیا این از جانب تو است یا از طرف خداوند؟ فرمود: این از جانب خدا است، کافر نامبرده از مسجد بیرون شد و در آستانه در قیام کرد و گفت اگر آنچه محمّد میگوید حق باشد خدایا فرو آر بر سر من سنگی از آسمان، راوی گوید پس سنگی بر سر او افتاد و سر او شکست، پس این آیه: سَأَلَ سائِلٌ … تا آخر نازل شد.

11- نور الدین بن صباغ مالکی مکّی متوفای 855 این حدیث را در کتاب خود «الفصول المهمّه» صفحه 26 روایت نموده است.

12- سید نور الدین حسنی سمهودی شافعی متوفای 911 این حدیث را در «جواهر العقدین» ذکر نموده است.

13- ابو السعود عمادی  متوفای 982، در جلد 8 تفسیرش ص 292 چنین نگاشته: گفته شده که او (یعنی درخواست کننده عذاب) حرث بن نعمان فهری بوده و جریان امر از اینقرار بوده که: چون این گفتار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله باو رسید که درباره علی رضی اللّه عنه فرمود: من کنت مولاه فعلی مولاه، گفت: خداوندا، اگر آنچه محمّد میگوید حق است بر ما سنگی از آسمان ببار، بلا درنک خدا سنگی بر او افکند که بدماغ او اصابت کرد و از عضو زیرین او بیرون شد و در دم جان سپرد.

14- شمس الدین شربینی قاهری شافعی متوفای 977 در جلد 4 تفسیرش (السراج المنیر) صفحه 364 گوید: در این کسی که از خدا طلب عذاب نمود اختلاف است، ابن عباس گفته که او: نضربن حرث بوده و گفته شده که او حرث بن نعمان بوده، و جریان امر چنین بوده که چون گفتار پیغمبر صلی اللّه علیه و آله: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه»باو رسید بر ناقه خود سوار شد تا به ابطح رسید، شتر خود را خوابانید، سپس خطاب به پیغمبر صلی اللّه علیه و آله نموده گفت: از جانب خدا بما امر کردی که به یکتائی خدا و رسالت تو شهادت دهیم و ما از تو قبول کردیم و امر کردی که پنج نوبت نماز بخوانیم و اموال خود را تزکیه نمائیم پذیرفتیم، و امر کردی که همه ساله ماه رمضان را روزه بداریم، قبول کردیم و ما را امر بحج نمودی قبول کردیم و باین امور اکتفا ننمودی تا پسر عمّ خود را بر ما برتری دادی! آیا این امر از ناحیه تو است یا از جانب خدا؟! پیغمبر صلی اللّه علیه و آله فرمود: قسم بخدائی که جز او معبودی نیست، این امر جز از جانب خدا نبوده، حرث برگشته در حالیکه میگفت: خداوندا، اگر آنچه محمّد میگوید حق است، بر ما از آسمان سنگی ببار یا عذابی دردناک بر ما برسان، قسم بخداوند هنوز به شتر خود نرسیده بود که خدا سنگی بر او افکند که بدماغ او اصابت نمود و از دبرش بیرون شد و او را کشت، سپس این آیه نازل شد: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ .. تا آخر آیات.

15- سید جمال الدین شیرازی متوفای سال 1000 در کتاب خود (الاربعین فی مناقب امیر المؤمنین علیه السّلام) گوید: حدیث سیزدهم از جعفر بن محمّد علیهما السّلام از پدران بزرگوارش علیهم السّلام روایت شده که: چون رسول خدا صلی اللّه علیه و آله بغدیر خم رسید، مردم را طلبید پس از آنکه جمع شدند، دست علی علیه السّلام را گرفت و فرمود:من کنت مولاه، فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اخذل من خذله، و أدر الحق معه حیث کان،و در روایت دیگر است که فرمود: اللهم اعنه و اعن به، و ارحمه و ارحم به، و انصره و انصر به ، این خبر شایع شد و ببلاد رسید و از جمله به حرث بننعمان فهری رسید، نامبرده بر ناقه خود سوار شد و نزد رسول خدا صلی اللّه علیه و آله آمد …و این حدیث را تا آخر آنچه ثعلبی گفت آورده است.

16- شیخ زین الدین مناوی شافعی متوفای سال 1031 این داستان را در کتاب خود (فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر) جلد 6 صفحه 218 در شرح حدیث ولایت روایت نموده است.

17- سید ابن عید روس حسینی یمنی، متوفای سال 1041 این داستان را در کتاب خود (العقد النبوی و السرّ المصطفوی) ذکر نموده است.

18- شیخ احمد بن با کثیر مکی شافعی متوفای 1047 این داستان را در تألیف خود (وسیلة المآل فی عدّ مناقب الآل) نقل نموده.

19- شیخ عبد الرحمن صفوری در ج 2 کتاب خود (نزهت) ص 242 حدیث قرطبی را روایت نموده است.

20- شیخ برهان الدین علی حلبی، شافعی، متوفّای 1044 در ج 3 (السیرة الحلبیّه) ص 302 این داستان را چنین ذکر کرده:

چون این گفتار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله: من کنت مولاه فعلی مولاه. در شهرها و اقطار مختلفه شایع و منتشر گشت و به حرث بن نعمان فهری رسید، بمدینه آمد و شتر خود را در مسجد خوابانید و داخل شد در حالیکه پیغمبر صلی اللّه علیه و آله نشسته بود و اصحاب او در پیرامونش بودند، آمد تا مقابل پیغمبر صلی اللّه علیه و آله زانو بزمین زد و گفت:یا محمّد … تا آخر داستان طبق روایت سبط ابن جوزی که در ص 131 ذکر شد.

21- سید محمود بن محمّد قادری، مدنی، در تألیف خود (الصراط السوی فی مناقب النبیّ صلی اللّه علیه و آله) گوید: چندین بار این گفتار رسول خدا صلی اللّه علیه و آله من کنت مولاه فعلی مولاه، نقل و مذکور شد، گفته اند که: حارث بن نعمان مسلم بود ولی پس از آنکه داستان این سخن پیغمبر صلی اللّه علیه و آله را من کنت مولاه فعلی مولاه شنید،در نبوّت پیغمبر صلی اللّه علیه و آله شک و تردید نمود! و سپس گفت: بار خدایا، اگر آنچه محمّد میگوید حق است سنگی از آسمان بر ما ببار، و یا عذاب دردناکی بما برسان، پس از گفتن این سخن رفت که بر راحله (شتر) خود سوار شود هنوز در حدود دو سه گام بطرف راحله خود نرفته بود که خداوند عز و جل سنگی بر او افکند که به مغز او اصابت و از دبر او بیرون شد و او را کشت، و در این باره خداوند این آیه را نازل فرمود: سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ … تا آخر آیات مربوطه.

22- شمس الدین حفنی شافعی، متوفای 1181 در شرح جامع صغیر سیوطی ج 2 ص 387 در شرح این سخن پیغمبر صلی اللّه علیه و آله من کنت مولاه فعلی مولاه، گوید: چون بعض از اصحاب این سخن را شنید، گفت: آیا برای رسول خدا صلی اللّه علیه و آله کافی نیست که ما ادای شهادت (به یکتائی خدا و رسالت او) نمودیم و نماز را بپا داشتیم و زکاة مال خود را دادیم … تا آخر سخنان او تا آنجا که گفت: تا بحدّی که پسر ابی طالب را بر ما برتری داد، آیا این امر از شخص تو است (خطاب به پیغمبر صلی اللّه علیه و آله) یا از جانب خدا است؟! پیغمبر صلی اللّه علیه و آله فرمود: قسم بخداوندی که معبودی جز او نیست این امر از جانب خدا است پس این واقعه دلیل است به بزرگی فضل علی علیه السّلام.

23- شیخ محمّد صدر العالم سبط شیخ ابو الرضا، در کتاب خود «معارج العلی فی مناقب المرتضی» گوید: رسول خدا صلی اللّه علیه و آله روزی فرمود:من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، یکی از کفار از جمله خوارج این سخن را شنید و نزد پیغمبر صلی اللّه علیه و آله آمد و خطاب بآنحضرت نموده گفت: آیا این امر از تو است؟ یا از جانب خدا است؟ پیغمبر صلی اللّه علیه و آله فرمود:این از جانب خدا است، در این موقع آنشخص کافر از مسجد بیرون شد و بر در مسجد ایستاد و گفت: (خطاب بخداوند) اگر آنچه را که این (پیغمبر صلی اللّه علیه و آله) میگوید، حقّ است، پس بر ما سنگی از آسمان بفرست، در این هنگام سنگی آمد و سر او را در هم کوفت.

24- شیخ محمّد محبوب العالم، این داستان را در تفسیر خود مشهور به «تفسیر شاهی» بیان داشته است.

25- ابو عبد اللّه زرقانی مالکی، متوفای 1122 در شرح «المواهب اللّدنیّه» جلد 7 ص 13 این داستان را حکایت نموده است.

26- شیخ احمد بن عبد القادر حفظی شافعی در کتاب خود «ذخیرة المآل فی شرح عقد جواهر اللآل» این داستان را ذکر نموده است.

27- سید محمّد بن اسماعیل یمانی متوفای 1182 این داستان را در کتاب خود «الروضة الندیّه فی شرح التحفة العلویه» ذکر نموده است.

28- سید مؤمن شبلنجی شافعی مدنی، این داستان را در کتاب خود «نور الابصار فی مناقب آل بیت النبی المختار» ص 78 ذکر نموده است.

29- استاد شیخ محمّد عبده مصری متوفای سال 1323 این داستان را در تفسیر «المنار» جلد 6 ص 464 از ثعلبی نقل و ذکر نموده

الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص:460الی472

متن عربی

العذاب الواقع

و من الآیات النازلة بعد نصِّ الغدیر قوله تعالی من سورة المعارج:  (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ* لِلْکافِرینَ لَیْسَ لَهُ دافِعٌ* مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعارِجِ ) «1» و قد أذعنت له الشیعة، و جاء مثبتاً فی کتب التفسیر و الحدیث لمن لا یُستهان بهم من علماء أهل السنّة، و دونک نصوصها:

1- الحافظ أبو عُبید الهرویّ: المتوفّی بمکّة (223، 224)، المترجم (ص 86). روی فی تفسیره غریب القرآن قال: لمّا بلّغ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم فی غدیر خُمّ ما بلّغ، و شاع ذلک فی البلاد أتی جابر «2» بن النضر بن الحارث بن کلدة العبدری. فقال: یا محمد أمرتَنا من اللَّه أن نشهد أن لا إله إلّا اللَّه، و أنَّک رسول اللَّه، و بالصلاة، و الصوم، و الحجّ، و الزکاة، فقبلنا منک، ثمّ لم ترضَ بذلک حتی رفعتَ بضَبْع ابن عمِّک ففضّلته علینا، و قلت: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، فهذا شی ء منک، أم من اللَّه؟ فقال رسول اللَّه: «و الذی لا إله إلّا هو إنَّ هذا من اللَّه». فولّی جابر یرید راحلته، و هو یقول: اللّهمّ إن کان ما یقول محمد حقّا فَأَمْطِرْ عَلَیْنا حجارةً من السماء، أَو ائْتِنا بعذاب أَلیم. فما وصل إلیها حتی رماه اللَّه بحجر، فسقط علی هامته، و خرج من دبره،                         الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 461

و قتله، و أنزل اللَّه تعالی: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) الآیة.

2- أبو بکر النقّاش الموصلیّ، البغدادیّ: المتوفّی (351)، المترجم (ص 104). روی فی تفسیره شفاء الصدور حدیث أبی عبید المذکور، إلّا أنَّ فیه مکان جابرِ ابن النضر الحارثَ بنَ النعمان الفهری، کما یأتی فی روایة الثعلبی، و أحسبه تصحیحاً منه.

3- أبو إسحاق الثعلبیّ، النیسابوریّ: المتوفّی (427، 437). قال فی تفسیره الکشف و البیان «1»: إنَّ سفیان بن عیینة سُئل عن قوله- عز و جل «2»-: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) فی منْ نزلت؟ فقال للسائل «3»: سألتنی عن مسألة ما سألنی أحد قبلک، حدّثنی أبی، عن جعفر بن محمد، عن آبائه- صلوات اللَّه علیهم- قال: لمّا کان رسول اللَّه بغدیر خُمّ نادی الناس، فاجتمعوا فأخذ بید علیٍّ، فقال: «من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه»، فشاع ذلک و طار فی البلاد، فبلغ ذلک الحارث بن النعمان الفهری، فأتی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم علی ناقة له حتی أتی الأبطح ()، فنزل عن ناقته فأناخها، فقال: یا محمد أمرتنا عن اللَّه أن نشهد أن لا إله إلّا اللَّه، و أنَّک رسول اللَّه فقبلناه، و أمرتنا أن نصلّی خمساً فقبلناه منک، و أمرتنا بالزکاة فقبلنا، و أمرتنا أن نصوم شهراً فقبلنا، و أمرتنا بالحجّ فقبلنا، ثمّ لم ترضَ بهذا حتی رفعتَ بضَبعَیْ ابن عمِّک ففضّلته علینا، و قلت: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، فهذا شی ءٌ منک، أم من اللَّه؟                         الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 462

فقال: «و الذی لا إله إلّا هو إنَّ هذا من اللَّه». فولّی الحارث بن النعمان یرید راحلته و هو یقول: اللّهمّ إن کان ما یقول محمد حقّا فأمطر علینا حجارة من السّماء أو ائتنا بعذاب ألیم، فما وصل إلیها حتی رماه اللَّه تعالی بحجر، فسقط علی هامته، و خرج من دُبُره و قتله، و أنزل اللَّه (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) الآیات.

4- الحاکم أبو القاسم الحَسکانیّ: المترجم (ص 112). روی فی کتاب دعاء الهداة إلی أداء حقّ الموالاة «1»، فقال:

قرأت علی أبی بکر محمد بن محمد الصیدلانی فأقرَّ به، حدّثکم أبو محمد عبد اللَّه ابن أحمد بن جعفر الشیبانی، حدّثنا عبد الرحمن بن الحسین الأسدی، حدّثنا إبراهیم ابن الحسین الکسائی- ابن دیزیل- حدّثنا الفضل بن دکین، حدّثنا سفیان بن سعید الثوری، حدّثنا منصور «2»، عن ربعی «3»، عن حذیفة بن الیمان، قال: قال رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم لعلیّ علیه السلام: «من کنتُ مولاه فهذا علیّ مولاه». قال النعمان بن المنذر- فیه تصحیفٌ- الفهری: هذا شی ء قلتَه من عندک، أو شی ء أمرک به ربّک؟ قال: «لا، بل أمرنی به ربّی». فقال: اللّهمّ أنزل- کذا فی النسخ- علینا حِجارةً من السماء! فما بلغ رَحْله حتی                         الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 463

جاءه حجرٌ فأدماه، فخرّ میِّتاً، فأنزل اللَّه تعالی: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) «1». و قال: حدّثنا أبو عبد اللَّه الشیرازی، قال: حدّثنا أبو بکر الجرجرائی، قال: حدّثنا أبو أحمد البصری، قال: حدّثنا محمد بن سهل، قال: حدّثنا زید بن إسماعیل مولی الأنصار، قال: حدّثنا محمد بن أیّوب الواسطی، قال: حدّثنا سفیان بن عیینة، عن جعفر بن محمد الصادق، عن آبائه علیهم السلام: لمّا نصب رسول اللَّه علیّا یوم غدیر خُمّ، و قال: من کنتُ مولاه، طار ذلک فی البلاد، فقدم علی النبیِّ صلی الله علیه و سلم النعمان بن الحارث الفهری قال: أمرتنا عن اللَّه أن نشهد أن لا إله إلّا اللَّه، و أنَّک رسول اللَّه، و أمرتنا بالجهاد و الحجّ و الصوم و الصلاة و الزکاة، فقبلناها، ثمّ لم ترضَ حتی نصبتَ هذا الغلام فقلت: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه. فهذا شی ء منک، أو أَمرٌ من عند اللَّه؟ فقال: «و اللَّه الذی لا إله إلّا هو إنَّ هذا من اللَّه». فولّی النعمان بن الحارث و هو یقول: اللّهمّ إن کان هذا هو الحقّ من عندک فأمطِرْ عَلَینا حجارَةً من السماء! فرماه اللَّه بحجر علی رأسه، فقتله، و أنزل اللَّه تعالی: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) الآیات «2».

5- أبو بکر یحیی القرطبیّ «3»: المتوفّی (567)، المترجم (ص 115) قال فی

                        الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 464

تفسیره «1» فی سورة المعارج:

لمّا قال النبیّ صلی الله علیه و سلم: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه» قال النضر بن الحارث «2» لرسول اللَّه صلی الله علیه و سلم: أمرتنا بالشهادتین عن اللَّه فقبلنا منک، و أمرتنا بالصلاة و الزکاة، ثمّ لم ترضَ حتی فضّلتَ علینا ابن عمّک، آللَّه أمرک، أم من عندک؟ فقال: «و الذی لا إله إلّا هو إنَّه من عند اللَّه». فولّی و هو یقول: اللّهمّ إن کان هذا هو الحقّ من عندک فأَمطر علینا حجارةً من السماءِ! فوقع علیه حجر من السماء فقتله. 6- شمس الدین أبو المظفّر سبط ابن الجوزیّ الحنفیّ: المتوفّی (654). رواه فی تذکرته «3» (ص 19) قال: ذکر أبو إسحاق الثعلبی فی تفسیره بإسناده: أنَّ النبیّ صلی الله علیه و سلم لمّا قال ذلک- یعنی حدیث الولایة- طار فی الأقطار، و شاع فی البلاد                    

     الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 465

و الأمصار، فبلغ ذلک الحارث بن النعمان الفهری، فأتاه علی ناقة له، فأناخها علی باب المسجد «1»، ثمّ عقلها و جاء فدخل فی المسجد، فجثا بین یدی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم فقال: یا محمد إنَّک أمرتنا أن نشهد أن لا إله إلّا اللَّه، و أنَّک رسول اللَّه، فقبلنا منک ذلک، و إنَّک أمرتنا أن نصلّی خمس صلوات فی الیوم و اللیلة، و نصوم رمضان، و نحجّ البیت، و نزکّی أموالنا، فقبلنا منک ذلک، ثمّ لم ترضَ بهذا حتی رفعت بضَبْعی ابن عمِّک و فضّلته علی الناس، و قلت: من کنت مولاه فعلیّ مولاه، فهذا شی ء منک، أو من اللَّه؟ فقال رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم و قد احمرّت عیناه: «و اللَّه الذی لا إله إلّا هو إنَّه من اللَّه، و لیس منّی». قالها ثلاثاً. فقام الحارث و هو یقول: اللّهمّ إن کان ما یقول محمد حقّا فأرسل من السماء علینا حجارةً أو ائتنا بعذاب ألیم! قال: فو اللَّه ما بلغ ناقته حتی رماه اللَّه من السماء بحجر، فوقع علی هامته، فخرج من دُبره و مات، و أنزل اللَّه تعالی: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) الآیات.

7- الشیخ إبراهیم بن عبد اللَّه الیمنیّ، الوصّابیّ، الشافعیّ: روی فی کتابه الاکتفاء فی فضل الأربعة الخلفاء حدیث الثعلبی المذکور (ص 240).

8- شیخ الإسلام الحمّوئی: المتوفّی (722).                       

  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 466

روی فی فرائد السمطین فی الباب الخامس عشر «1» قال: أخبرنی الشیخ عماد الدین [عبد] الحافظ بن بدران بمدینة نابلس فیما أجاز لی أن أرویه عنه، إجازةً عن القاضی جمال الدین عبد القاسم بن عبد الصمد الأنصاری، إجازةً عن عبد الجبار بن محمد الخواری البیهقی، إجازةً عن الإمام أبی الحسن علیّ بن أحمد الواحدی، قال: قرأت علی شیخنا الأستاذ أبی إسحاق الثعلبی فی تفسیره: أنَّ سفیان بن عیینة سُئل عن قوله (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ) فی من نزلت؟ فقال… الحدیث إلی آخر لفظ الثعلبی المذکور (ص 240).

9- الشیخ محمد الزرَندیّ، الحنفیّ: المترجم (ص 125). ذکره فی کتابیه معراج الوصول و نظم درر السمطین «2».

10- شهاب الدین أحمد الدولت آبادیّ: المتوفّی (849). روی فی کتابه: هدایة السعداء فی الجلوة الثانیة من الهدایة الثامنة: أنَّ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم قال یوماً: «من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه، و انصُر من نَصَره، و اخذُل من خذله». فسمع ذلک واحد من الکفرة من جملة الخوارج «3»، فجاء إلی النبیّ صلی الله علیه و سلم فقال: یا محمد هذا من عندک أو من عند اللَّه؟ فقال صلی الله علیه و سلم: «هذا من عند اللَّه». فخرج الکافر من المسجد، و قام علی عتبة الباب و قال: إن کان ما یقوله محمد حقّا فأنزِلْ علیَّ حجراً من السماء! قال: فنزل حجر، و رضخ رأسه فنزلت (سَأَلَ سائِلٌ… ).

11- نور الدین ابن الصبّاغ المالکیّ، المکیّ: المتوفّی (855).                       

  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 467 رواه فی کتابه الفصول المهمّة «1» (ص 26).

12- السیِّد نور الدین الحسنیّ، السمهودیّ، الشافعیّ: المتوفّی (911)، المترجم (ص 133). رواه فی جواهر العقدین «2».

13- أبو السعود العمادیّ «3»: المتوفّی (982).

قال فی تفسیره «4» (8/292): قیل: هو- أی سائل العذاب- الحارث بن النعمان الفهری، و ذلک أنَّه لَمّا بلغه قول رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم فی علیّ رضی الله عنه: «من کنتُ مولاه فعلیّ مولاه»، قال: اللّهمّ إن کان ما یقول محمد حقّا فأَمطِرْ علینا حجارةً من السماء! فما لبث حتی رماه تعالی بحجر، فوقع علی دماغه، فخرج من أسفله، فهلک من ساعته.

14- شمس الدین الشربینیّ، القاهریّ، الشافعیّ: المتوفّی (977)، المترجم (ص 135). قال فی تفسیره السراج المنیر «5» (4/364): اختلف فی هذا الداعی: فقال ابن عبّاس: هو النضر بن الحارث. و قیل: هو الحارث بن النعمان. و ذلک أنَّه لمّا بلغه قول النبیّ صلی الله علیه و سلم: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه»، رکب ناقته، فجاء حتی أناخ راحلته بالأبطح، ثمّ قال: یا محمد أمرتنا عن اللَّه أن نشهد أن لا إله إلّا اللَّه و أنَّک رسول اللَّه فقبلناه منک، و أن نصلّی خمساً و نزکّی أموالنا فقبلناه منک، و أن                       

  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 468

نصوم شهر رمضان فی کلِّ عام فقبلناه منک، و أن نحجّ فقبلناه منک، ثمّ لم ترضَ حتی فضّلتَ ابن عمک علینا، أ فهذا شی ء منک أم من اللَّه تعالی؟ فقال النبیّ صلی الله علیه و سلم: «و الذی لا إله إلّا هو ما هو إلّا من اللَّه». فولّی الحرث و هو یقول: اللّهمّ إن کان ما یقول محمد حقّا فأَمطر علینا حجارةً من السماء أَو ائْتِنا بعذابٍ أَلیمٍ! فو اللَّه ما وصل إلی ناقته حتی رماه اللَّه تعالی بحجر، فوقع علی دماغه، فخرج من دُبره، فقتله، فنزلت: (سَأَلَ سائِلٌ ) الآیات.

15- السیِّد جمال الدین الشیرازی: المتوفّی (1000). قال فی کتابه الأربعین فی مناقب أمیر المؤمنین: الحدیث الثالث عشر «1» عن جعفر بن محمد، عن آبائه الکرام:

أنَّ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم لمّا کان بغدیر خُمّ نادی الناس، فاجتمعوا فأخذ بید علیٍّ، و قال: من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه، و انصر من نصره، و اخذُل من خذله، و أدر الحقَّ معه حیث کان- و فی روایة- اللّهمّ أَعِنْهُ و أعِنْ به، و ارحمه و ارحم به، و انصره و انصر به». فشاع ذلک، و طار فی البلاد، فبلغ ذلک الحارث بن النعمان الفهری، فأتی رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم علی ناقة له…، و ذکر إلی آخر حدیث الثعلبی.

16- الشیخ زین الدین المناویّ، الشافعیّ: المتوفّی (1031)، المترجم (ص 138). رواه فی کتابه فیض القدیر فی شرح الجامع الصغیر (6/218) فی شرح حدیث الولایة.                      

   الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 469

17- السیّد ابن العیدروس الحسینیّ، الیمنیّ: المتوفّی (1041)، المترجم (ص 138). ذکره فی کتابه العقد النبویّ و السرّ المصطفویّ.

18- الشیخ أحمد بن با کثیر المکیّ، الشافعیّ: المتوفّی (1047)، المترجم (ص 139). نقله فی تألیفه وسیلة المآل فی عدّ مناقب الآل «1».

19- الشیخ عبد الرحمن الصّفوریّ: روی فی نزهته «2» (2/242) حدیث القرطبی.

20- الشیخ برهان الدین علیّ الحلبیّ، الشافعیّ: المتوفّی (1044). روی فی السیرة الحلبیة «3» (3/302) و قال: لمّا شاع قوله صلی الله علیه و سلم: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه» فی سائر الأمصار، و طار فی جمیع الأقطار، بلغ الحارث بن النعمان الفهریّ، فقدم المدینة، فأناخ راحلته عند باب المسجد، فدخل و النبیُّ جالسٌ و حوله أصحابه، فجاء حتی جثا بین یدیه، ثمّ قال: یا محمد… إلی آخر لفظ سبط ابن الجوزی المذکور (ص 242).

21- السیّد محمود بن محمد القادری، المدنیّ: قال فی تألیفه الصراط السویّ فی مناقب آل النبیّ: قد مرّ مراراً قوله صلی الله علیه و سلم: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه». الحدیث. قالوا: و کان الحارث بن النعمان مسلماً، فلمّا سمع حدیث «من کنتُ مولاه فعلیٌّ        

                 الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 470

مولاه» شکّ فی نبوّة النبیّ، ثمّ قال: اللّهمّ إن کان ما یقوله محمد حقّا فأمطر علینا حجارة من السماء أو ائتنا بعذابٍ ألیم! ثمّ ذهب لیرکب راحلته فما مشی نحو ثلاث خطوات حتی رماه اللَّه بحجر فسقط علی هامته، و خرج من دُبره فقتله، فأنزل اللَّه تعالی: (سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ ). الآیات.

22- شمس الدین الحفنیّ، الشافعیّ: المتوفّی (1181)، المترجم (ص 144). قال فی شرح الجامع الصغیر للسیوطی (2/387) فی شرح قوله صلی الله علیه و آله و سلم: «من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه»: لمّا سمِع ذلک بعض الصحابة، قال: أما یکفی رسول اللَّه أن نأتی بالشهادة و إقام الصلاة و إیتاء الزکاة… حتی یرفع علینا ابن أبی طالب، فهل هذا من عندک أم من عند اللَّه؟ فقال صلی الله علیه و سلم: «و اللَّه الذی لا إله إلّا هو إنَّه من عند اللَّه»، فهو دلیل علی عظم فضل علیٍّ علیه السلام.

23- الشیخ محمد صدر العالم سبط الشیخ أبی الرضا: قال فی کتابه معارج العُلی فی مناقب المرتضی: إنَّ رسول اللَّه صلی الله علیه و سلم قال یوماً: «اللّهمّ من کنتُ مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ والِ من والاه، و عادِ من عاداه». فسمع ذلک واحد من الکفرة من جملة الخوارج، فجاء إلی النبیّ صلی الله علیه و سلم فقال: یا محمد هذا من عندک أو من عند اللَّه؟ فقال النبیُّ صلی الله علیه و سلم: «هذا من عند اللَّه». فخرج الکافر من المسجد، و قام علی عتبة الباب، و قال: إن کان ما یقوله حقّا فأنزِلْ علیَّ حجراً من السماء! قال: فنزل حجر، فرضخ رأسه.

24- الشیخ محمد محبوب العالم: رواه فی تفسیره الشهیر بتفسیر شاهی.

25- أبو عبد اللَّه الزرقانیّ، المالکیّ: المتوفّی (1122). حکاه فی شرح المواهب اللدنیّة (7/13).       

                  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 471

26- الشیخ أحمد بن عبد القادر الحفظیّ، الشافعیّ: ذکره فی کتابه ذخیرة المآل فی شرح عقد جواهر اللآل.

27- السیّد محمد بن إسماعیل الیمانیّ: المتوفّی (1182). ذکره فی کتابه الروضة الندیّة فی شرح التحفة العلویّة «1»

28- السیّد مؤمن الشبلنجیّ، الشافعیّ، المدنیّ: ذکره فی کتابه نور الأبصار فی مناقب آل بیت النبیّ المختار «2» (ص 78).

29- الأستاذ الشیخ محمد عبده المصریّ: المتوفّی (1323). ذکره فی تفسیر المنار (6/464) عن الثعلبیّ، ثمّ استشکل علیه بمختصر ما أورد علیه ابن تیمیّة، و ستقف علی بطلانه و فساده.  (وَ إِنْ تُکَذِّبُوا فَقَدْ کَذَّبَ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِینُ ) «3»       

                  الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، ج 1، ص: 472

برچسب‌ها: ابطحابن دیزیلابو اسحق ثعلبی نیشابوریابو السعود عمادیابو القاسم حسكانیابو بكر نقّاش موصلیابو عبد اللّه زرقانی مالكیابی اسحق ثعلبیالاربعین فی مناقب امیر المؤمنینالاكتفاء فی فضل الاربعة الخلفاءالروضة الندیّه فی شرح التحفة العلویهالسراج المنیرالسیرة الحلبیّهالصراط السوی فی مناقب النبیّالعقد النبوی و السرّ المصطفویالفصول المهمّهالكشف و البیانالمنارالمواهب اللّدنیّهتفسیر شاهیثوریجابر بن نضر بن حارثجعفر بن محمّد صادقجواهر العقدینحارث بن نعمانحافظ، ابو عبید هرویحذیفة بن یماندرر السمطیندعاة الهداة الی أداء حق الموالاةذخیرة المآل فی شرح عقد جواهر اللآلراحلهسبط ابن جوزیسَأَلَ سائِلٌسید ابن عید روس حسینیسید جمال الدین شیرازیسید مؤمن شبلنجی شافعیسید محمود بن محمّد قادریسید محمّد بن اسماعیل یمانیسید نور الدین حسنی سمهودیشفاء الصدورشمس الدین حفنی شافعیشمس الدین شربینی قاهری شافعیشمس الدین، ابو المظفّرشهاب الدین احمد دولت آبادیشهر نابلسشیخ احمد بن با كثیر مكیشیخ احمد بن عبد القادر حفظیشیخ الاسلام حموینیشیخ برهان الدین علی حلبیشیخ زین الدین مناوی شافعیشیخ عبد الرحمن صفوریشیخ عماد الدین حافظ بن بدرانشیخ محمّد زرندیشیخ محمّد صدر العالمشیخ محمّد عبده مصریشیخ محمّد محبوب العالمغدیر خمغریب القرآنفراید السمطینفهریمحمّد صیدلانیمعارج العلی فی مناقب المرتضیمعارج الوصولمن كنت مولاهنزهتنور الابصار فی مناقب آل بیت النبی المختارنور الدین بن صباغ مالكیهدایة السعداءوسیلة المآل فی عدّ مناقب الآلوصّابی شافعییحیی قرطبی